रीटा कोठारी यांचा कॉलम:गोष्टी पूर्ण होणे व त्या हळूहळू‎ उलगडणे यात मोठा फरक

'प्रेम' ही काही भौतिक गोष्ट नाही. त्यामुळे जेव्हा आपण 'आधा इश्क' किंवा 'हाफ लव्ह' म्हणतो, तेव्हा त्याचा अर्थ काय होतो? जेव्हा प्रेम किंवा इश्क 'अर्धे' असते, तेव्हा ते आधी पूर्ण होते आणि नंतर अर्धे झाले का, की ते पूर्ण होण्याच्या मार्गावर आहे पण अजून पूर्ण झाले नाही? 'बँड बाजा बारात' (2010) या चित्रपटातील गाणे आठवते: 'नमकीन सी बात है हर नई सी बात में, तेरी खुशबू चल रही है जो मेरे साथ में, हल्का-हल्का रंग बीते कल का गहरा-गहरा कल हो जाएगा, आधा इश्क आधा है आधा हो जाएगा, कदमों से मीलों का वादा हो जाएगा...।' कधीकधी पावलांमध्ये एक नवीन उत्साह असतो आणि हवेत आशेची भावना जाणवते. कदाचित एखादी खास शक्यता अजून दूर असेल, पण त्याबद्दल विचार करणेच आनंददायी वाटते. कदाचित हे प्रेम नसेल, किंवा कदाचित कोणत्यातरी प्रकारे असेलही. हा असा आनंददायी विचार आहे, जो छोटी-छोटी पाऊले उचलण्याची आणि त्यांना एका विशिष्ट दिशेने पुढे जाताना पाहण्याची इच्छा जागृत करतो. ही स्वतःला किंवा दुसऱ्या कोणाला जाणून घेण्याची किंवा समजून घेण्याची गोष्ट नाही, तर मन-मिजाजमध्ये एक अशी हलकी-फुलकी खुशी आहे, जी कदाचित उद्या एखाद्या मोठ्या गोष्टीचा पाया बनेल. ही प्रेमाकडे एक हळूवार आणि शांत चाल आहे. जेव्हा प्रेम अपूर्ण वाटते, तेव्हा ते एखाद्या निश्चित विश्वासाऐवजी एका सुखद शक्यतेवर अवलंबून असते. या गाण्याचा आधुनिक बाज याच मधल्या क्षणाला साकारण्यात आहे - प्रेम न करण्याच्या आणि प्रेम करण्याच्या मधला; बेफिकीर किंवा तटस्थ किंवा मग देवाणघेवाण असलेल्या नात्याच्या आणि स्वतःला पूर्णपणे वाहून देण्याच्या इच्छेच्या मधला. हे एका नवीन, अनोळखी आणि आकर्षक गोष्टीकडे हळूहळू सरकल्याची भावना निर्माण करते - असे आकर्षण, जे परिभाषित केलेले नाही, पण जे भीतीदायकही नाही. हे आजचे ‘अर्धे प्रेम’ आहे; उरलेले अर्धे कदाचित उद्या असेल. सुरुवातीला त्याचे रंग फिके होते, पण कदाचित उद्या ते अधिक गडद होतील. एका परिस्थितीतून दुसऱ्या परिस्थितीत पोहोचण्यासाठी काय लागते? हे गाणे कमिटमेंट (वचनबद्धता) सारख्या शब्दांना टाळते. हे नाते किंवा व्यक्तीऐवजी वेळेवर विश्वास ठेवण्याचे संकेत देते. अर्थात, ज्या व्यक्तीवर प्रेम होऊ शकते, तिच्याकडून इतकी अपेक्षा तर आहे की हा प्रवास पुढे सरकावा आणि तो आवडीचा व्हावा; पण अजून हे काही निश्चित किंवा ठरलेले प्रकरण नाही. तो न बोललेला, न ऐकलेला शब्द आहे - इत्मीनान (शांतता/संयम). हळूहळू. योग्य वेळी. या दृष्टिकोनातून पाहिले तर, हे गाणे प्रेमाच्या 'आधी'चे आहे, किंवा प्रेमाकडे वाटचाल करणाऱ्या प्रवासाचे आहे. यात नाते पूर्ण होण्याची आशा तर आहे, पण त्यासाठी अस्वस्थता नाही. हे पुराव्यांवर नाही, तर शक्यतांवर आधारित आहे. त्यामुळे, आता कोणतेही निश्चित वचन देणे घाईचे ठरेल, आणि कदाचित असे करणे आता जुनेही झाले आहे. या क्षणी जी गोष्ट महत्त्वाची आहे, ती म्हणजे भावनांचा ताजेपणा आणि उत्साह. पाऊले लहान असली तरी, त्यात संकोच नाही, आणि जरी ध्येय अस्पष्ट असले तरी, प्रवास वाईट नाही. येथे 'अर्धा' या शब्दाभोवती बरेच काही गुंफले गेले आहे - एक अशी गोष्ट जी प्रामाणिक आहे आणि ज्यात कोणतीही घाई नाही. हे 'अर्धवट' कशाच्या तरी कमतरतेची गोष्ट नाही की दुसरा अर्धा भाग हरवला आहे आणि त्यामुळे काहीतरी अपूर्णता आहे. उलट, ते त्या भागाला दर्शवते, जो अजूनही अस्तित्वात आहे, आणि त्याचे असणेच या आशेसाठी पुरेसे आहे की पुढे जाऊन आणखी काहीतरी होऊ शकते. हे कोणत्याही पूर्ण गोष्टीचा गणितीय अर्धा भाग नाही, तर गोष्टी हळूहळू उलगडण्याची आणि पुढे जाण्याची परवानगी देणे आहे. व्ही. शांताराम यांच्या 'नवरंग' (१९५९) मध्येही दिवाकरने स्वतःसाठी मोहिनी नावाच्या एका प्रेयसीची (म्यूज) कल्पना केली आहे, जी अगदी त्यांच्या पत्नी जमनासारखी दिसते. मोहिनीमध्ये त्यांना तो साथीदार मिळतो, जी जमना बनू शकत नाही; या कल्पनेद्वारे ते त्यांच्या कविता आणि शारीरिक इच्छा, दोन्ही पूर्ण करतात. मोहिनी प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसतानाही एखाद्या इच्छेच्या पूर्णत्वाची जाणीव करून देते; पण गाणे त्यांना हे देखील आठवण करून देते की खऱ्या आयुष्यात सर्व काही पूर्ण होत नाही. इच्छा पूर्ण होणे आणि अपूर्णता जाणवणे यातील कश्मकशवर आधारित आहे गाणे- 'आधा है चंद्रमा...' हा लेख शब्दांची मर्यादा ओलांडून जाईल, त्याआधी तो अर्धाच सोडून देऊया- कदाचित तरीही आनंद कायम राहील. ज्या व्यक्तीवर प्रेम होऊ शकतं, तिच्याकडून/त्याच्याकडून इतकी अपेक्षा तर आहे की हा प्रवास पुढे सरकावा आणि तो अधिक प्रिय/आवडण्याजोगा व्हावा; पण अजून हे काही निश्चित किंवा ठरलेलं प्रकरण नाहीये. तो न बोललेला, न ऐकलेला शब्द आहे- इत्मीनान. हळू हळू. योग्य वेळी. (हे लेखिकेचे स्वतःचे विचार आहेत)