एन. रघुरामन यांचा कॉलम:दिवाळी साजरी करताना सुरक्षितता ही सर्वात पहिली प्राथमिकता असली पाहिजे

ज्या मुलांचे बालपण अभावात जाते, त्यांच्यासाठी दिवाळी हा विशेषतः रोमांचक सण असतो। काही मुलांना दोन वेळच्या जेवणासाठीही संघर्ष करावा लागतो। त्यांचे पालक नवीन कपडे किंवा फटाक्यांचा बॉक्ससुद्धा खरेदी करू शकत नाहीत। मात्र इतर मुलांप्रमाणेच त्यांनाही फटाके फोडण्याची, ते फुटताना पाहण्याची आणि मित्रांसोबत आनंदाचे क्षण घालवण्याची इच्छा असते। त्यांना फेकून दिलेले फटाकेही मिळाले, तरी ती त्यांच्यासाठी सणातील अनमोल भेट ठरते। या गुरुवारी गुजरातमध्ये १३ ते १५ वर्षे वयोगटातील तीन मुलेही असाच छोटासा आनंद शोधण्यासाठी निघाली होती। शेजारच्या वांच गावातील एका जलवाहिनीच्या जवळ फेकून दिलेल्या वस्तूंमध्ये ते फटाके शोधत होते। त्यांना काही फटाके मिळालेही। पण ज्या गोष्टीला ते काही रोमांचक क्षणांचे कारण मानत होते, तीच गोष्ट भीषण स्फोटात बदलली। पोलिसांच्या म्हणण्यानुसार, त्यांपैकी कोणीतरी भंगारात फटाका फेकला असावा, त्यामुळे स्फोट झाला। तिघेही जखमी झाले। १४ वर्षीय एका मुलाचा चेहरा, हात आणि पाय भाजले। त्याला अहमदाबादच्या सिव्हिल रुग्णालयात दाखल करण्यात आले। उर्वरित दोघांच्या हातांनाही दुखापत झाली। त्यांच्या कुटुंबांवर ओढवलेल्या दुःखाची कल्पना करा. मुले दिवाळीचा थोडासा आनंद शोधण्यासाठी बाहेर पडली होती, पण एका मुलाला रुग्णालयात वेदना सहन कराव्या लागत आहेत. बालपणीचा निरागस उत्साह असायला हवा होता, तो अपघातात बदलला. ही घटना आपल्याला विचार करायला भाग पाडते की आनंद वाटण्याचा सण शेवटी टाळता येण्यासारखी अशी दुःखद परिस्थिती का निर्माण करून जातो. तितकीच चिंताजनक बाब ही आहे की सरकारी यंत्रणांनी कदाचित अशा आपत्कालीन परिस्थितींना सणांदरम्यान घडणाऱ्या वार्षिक घटना मानून घेतले आहे. गुजरातमधील मागील वर्षांच्या कलांच्या आधारे, ईएमआरआय १०८ इमर्जन्सी सर्व्हिसने असा अंदाज व्यक्त केला आहे की अशा आपत्कालीन परिस्थितींमध्ये दिवाळीच्या दिवशी १६% आणि नववर्षाच्या दिवशी २९% वाढ होऊ शकते. यामध्ये रस्ते अपघात, भाजल्याच्या दुखापती आणि पडण्याच्या घटनांची संख्या अधिक असण्याचा अंदाज आहे. आपत्कालीन सेवा जवळपास किती अधिक लोकांना सणाच्या काळात त्यांच्या मदतीची गरज भासेल, याचा अंदाज बांधू शकतात, हे किती दुःखद आहे. हे अंदाज दरवर्षी अचूक ठरत असतील, तर आपल्या सामूहिक सामाजिक वर्तनात काहीतरी गंभीर त्रुटी आहे. भारत सातत्याने शिक्षित, समृद्ध आणि नागरी जबाबदाऱ्यांप्रती जागरूक होत आहे. पण शिक्षणाने आपल्याला केवळ अधिक पात्र नव्हे, तर अधिक जबाबदार बनवले पाहिजे. सण साजरा करण्याचा अर्थ इतरांच्या सुरक्षिततेकडे दुर्लक्ष करणे असा होऊ शकत नाही. कोणतेही कुटुंब दिवाळीचा आनंद सोडून देण्यास सांगितले जात नाही. मुलांनी आनंद घ्यावा, कुटुंबांनी एकत्र सण साजरा करावा आणि घरे उजळून निघावीत. पण आपण थोडी सावधगिरी बाळगून सण साजरा करू शकत नाही का? धोकादायक फटाक्यांपासून दूर राहा, मुलांना देखरेखीशिवाय फटाके वाजवू देऊ नका, मोकळ्या जागेत फटाके फोडा आणि न फुटलेल्या किंवा फेकून दिलेल्या फटाक्यांना हात लावू नका. फटाक्यांचे उत्पादक आणि वापरकर्ते, दोघांचीही समान जबाबदारी आहे. स्फोटकांच्या उत्पादनातून निर्माण झालेला कचरा अशा ठिकाणी फेकता येणार नाही, जिथे सर्वसामान्य लोक पोहोचू शकतात. प्रशासनाने त्याची सुरक्षित विल्हेवाट आणि उत्पादन युनिट्सची तपासणी सुनिश्चित केली पाहिजे. निष्काळजीपणे कचरा फेकून लोकांचे जीव धोक्यात घालणाऱ्यांना शिक्षा झाली पाहिजे. कदाचित दिवाळी खरोखर आनंदमय कशामुळे होते, याचा आपण पुन्हा विचार करण्याची गरज आहे. हा सर्वाधिक मोठ्या आवाजाचा उत्सव, सर्वाधिक रोषणाई किंवा सर्वाधिक फटाके उडवण्याचा विषय नाही. उलट, खरा आनंद तेव्हा असतो, जेव्हा दुसऱ्या दिवशी सकाळी प्रत्येक कुटुंब सुरक्षित असते, प्रत्येक मूल हसतमुख दिसते आणि आपत्कालीन विभागाबाहेर कोणीही चिंतेने वाट पाहत नसते. एखाद्या मुलाला क्षणिक आनंदासाठी धोकादायक कचऱ्यात फटाके शोधावे लागू नयेत. कोणत्याही कुटुंबाच्या स्मरणात ही दिवाळी एखाद्या दुर्घटनेमुळे राहू नये. यंदा प्रकाशाचा हा सण कोणताही अंधार मागे न ठेवता, केवळ आनंद पसरवणारा ठरो. तात्पर्य असे की, दिवाळी-२०२६ मध्ये आपण सर्वांनी सामूहिक संकल्प करूया की, थोडासा रोमांच त्यागावा लागला तरी आपण जबाबदारीने सण साजरा करू शकतो. थोडी काळजी घेणे हा काही अनुचित त्याग नाही.