डॉ. चंद्रकांत लहारिया यांचा कॉलम:नव्या पिढीचे उत्तम आरोग्य‎ आपल्या निर्णयांवरून ठरते‎

विज्ञानाने बऱ्याच काळापासून हे मान्य केले आहे की‎जनुके ही जीवनाचा पाया आहेत. पण अलीकडच्या‎वर्षांतील संशोधने हे सिद्ध करतात की मुलांचे आरोग्य‎केवळ जनुकांवरूनच ठरत नाही, तर बाळ गर्भात‎येण्यापूर्वीच्या पालकांच्या आरोग्यावर आणि‎जीवनशैलीवरही त्याचा प्रभाव पडतो. ब्रिटनमध्ये झालेल्या‎‘एव्हॉन लाँगिट्युडिनल स्टडी ऑफ पेरेंट्स अँड चिल्ड्रन’‎(एएलएसपीएसी) ने अनेक महत्त्वाची तथ्ये समोर‎आणली आहेत. यावर आधारित आणि ‘द लॅन्सेट चाइल्ड‎अँड अडोलेसेंट हेल्थ’ (2023) मध्ये प्रकाशित झालेल्या‎अभ्यासात असे दिसून आले की, सुरुवातीच्या जीवनातील‎प्रतिकूल परिस्थिती मुलांच्या जीन-अभिव्यक्तीला बदलू‎शकते. बीएमजे ओपन (2022) च्या अभ्यासाने‎गरोदरपणातील मातांच्या तणावाचा संबंध मुलांमधील‎हृदयविकाराच्या जोखमींशी जोडला आहे. तर ‘वेलकम‎ओपन रिसर्च’ (2023) ने मुलांच्या आरोग्यामध्ये‎वडिलांच्या आरोग्याची भूमिका अधोरेखित केली आहे.‎ मुले त्यांच्या पालकांकडून डीएनए मिळवतात, जो‎मधुमेह, लठ्ठपणा, हृदयविकार आणि मानसिक आरोग्य‎यांसारख्या परिस्थितीची शक्यता प्रभावित करतो. परंतु‎डीएनएची रचना न बदलता जनुके कधी आणि किती‎सक्रिय होतील, ही प्रक्रिया भावी पालकांचे पोषण, तणाव‎आणि जीवनशैलीमुळे प्रभावित होते. याच कारणामुळे‎प्री-कॉन्सेप्शनल हेल्थ - म्हणजेच गर्भधारणेपूर्वीचे आरोग्य‎अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. याचा अर्थ असा की, जर‎कोणत्याही पालकाला आपल्या होणाऱ्या बाळाचे उत्तम‎आरोग्य हवे असेल, तर त्यांनी स्वतः योग्य पोषण, निरोगी‎वजन, नियमित व्यायाम, व्यसनांपासून दूर राहणे आणि‎चांगले मानसिक संतुलन राखणे आवश्यक आहे. ही‎जबाबदारी महिला आणि पुरुषांची समान आहे.‎ संशोधनातून असे दिसून येते की, जर वडील‎गर्भधारणेपूर्वी धूम्रपान करत असतील, तर यामुळे मुलांना‎मिळणाऱ्या डीएनएमध्ये असे बदल होऊ शकतात, जे‎अस्थमा, लठ्ठपणा आणि मेटाबॉलिक आजारांचा धोका‎वाढवतात. मातांच्या धूम्रपानाचे परिणाम तर आणखी‎गंभीर आहेत. अशा मुलांमध्ये जन्माच्या वेळी कमी वजन‎आणि पुढे जाऊन लठ्ठपणा येण्याची शक्यता अधिक‎असते. जागतिक स्तरावर सुमारे 14.4% महिला आणि‎27.5% पुरुष गरोदरपणाच्या काळात धूम्रपान करतात, जे‎या समस्येची व्यापकता दर्शवते. याचप्रमाणे, जर पालकांचे‎वजन जास्त असेल, तर मुलांमध्ये मधुमेह आणि‎हृदयविकाराचा धोका वाढतो. हा केवळ जनुकांच्या‎परिणामाचा भाग नसून, शरीराच्या आत तयार होणाऱ्या‎जैविक संकेतांचाही परिणाम आहे, जे भ्रूणाच्या‎विकासावर प्रभाव टाकतात.‎ हे तथ्य लक्षात घेता, भारतीय शिशू अकादमी आणि‎फेडरेशन ऑफ ऑब्स्टेट्रिक अँड गायनॅकॉलॉजिकल‎सोसायटीज ऑफ इंडिया यांनी प्री-कॉन्सेप्शनल केअरचा‎प्राथमिक आरोग्य सेवांमध्ये समावेश करण्याची शिफारस‎केली आहे. यात फॉलिक ॲसिड सप्लिमेंट, ॲनिमिया,‎डायबिटीस आणि थायरॉइडची तपासणी, निरोगी‎जीवनशैली आणि मानसिक आरोग्याकडे लक्ष देण्यावर‎भर दिला आहे. प्री-कॉन्सेप्शनल हेल्थचे फायदे केवळ‎वैयक्तिक नसून, ते सामाजिक आणि आर्थिकही आहेत.‎यामुळे अकाली जन्म, कमी वजन आणि जन्मजात दोषांचा‎धोका कमी होतो. दीर्घकालीन विचार करता यामुळे मधुमेह‎आणि हृदयविकार यांसारखे आजार कमी होतात. यामुळे‎कुटुंबांचा उपचारांवर होणारा खर्च कमी होतो आणि‎आरोग्य यंत्रणेवरील भार हलका होतो.‎ भारतासारख्या देशात - जिथे असंसर्गजन्य आजार‎वेगाने वाढत आहेत - हा दृष्टिकोन विशेषतः महत्त्वाचा‎आहे. आजच्या जीवनशैलीशी निगडित आजारांची मुळे‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎अनेकदा जीवनाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातच रोवली जातात.‎जर आपण गर्भधारणेपूर्वीच आरोग्याच्या सुधारणेवर लक्ष‎दिले, तर येणाऱ्या पिढ्यांना अधिक निरोगी बनवता येईल.‎असे असूनही, आपल्या आरोग्य व्यवस्थेत‎प्री-कॉन्सेप्शनल केअर अजूनही मर्यादित आहे. बहुतांश‎प्रयत्न हे गरोदरपणात किंवा जन्मानंतर सुरू होतात, तर खरी‎संधी त्यापूर्वीच उपलब्ध असते. आपल्याला हा विचार‎बदलावा लागेल आणि प्री-कॉन्सेप्शनल हेल्थला‎सार्वजनिक आरोग्याचा अविभाज्य भाग बनवावे लागेल.‎ संशोधन हे समाजाच्या प्रगतीसाठी साहाय्यक ठरू‎शकते, मात्र त्याचा आरोग्य धोरणांमध्ये समावेश केला‎गेला पाहिजे. विज्ञानाचा संदेश स्पष्ट आहे - जनुके एक‎रंगमंच तयार करतात, पण कथा पर्यावरण लिहिते -‎आपल्या वर्तनातून आणि जीवनशैलीच्या माध्यमातून.‎(हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे)‎ येणाऱ्या पिढ्यांचे आरोग्य आज आपल्या‎कृतींवरून ठरत आहे. अशा वेळी‎गर्भधारणेपूर्वीच्या आरोग्यामध्ये गुंतवणूक‎करणे ही केवळ वैद्यकीय गरज नसून, ती‎एक सामाजिक जबाबदारीही आहे, जी‎एका निरोगी भविष्याचा पाया रचते.‎