रीटा कोठारी यांचा कॉलम:आपण कधी फक्त आपलीच‎ गोष्ट सांगू शकतो का?‎

साहित्याच्या इतिहासात एक अतिशय प्रसिद्ध वाक्य‎आहे- ‘द पास्ट इज अ डिफरंट कंट्री, दे डू थिंग्ज‎डिफरंटली देअर’ (भूतकाळ हा एक वेगळा देश आहे,‎ज्याचा स्वतःचा भूगोल आहे, स्वतःच्या चालीरीती‎आहेत’). 1953 मध्ये हार्टले यांनी लिहिलेल्या ‘द‎गो-बिटवीन’ या कादंबरीचे हे पहिले वाक्य आहे. येथे‎भूतकाळाला दुसरा देश म्हणून कदाचित आपल्याला हेच‎सांगितले जाते की आपण भूतकाळाकडे वर्तमानाच्या‎दृष्टिकोनातून पाहू नये. कारण तेव्हा वेळ अवकाश तर‎इतिहास भूगोल बनतो.‎ आपण आपले मागील जीवन वर्तमानापासून वेगळे करू‎शकतो का? त्याची सावली वर्तमानावर पडत नाही का?‎याच विषयावर माझी चर्चा सुमित्रा मेहरोल यांच्याशी‎झाली. सुमित्राजी या मागासवर्गीय महिला आहेत, ज्यांची‎आत्मकथा ‘टूटे पंखों से परवाज तक’ हा आमच्या चर्चेचा‎विषय होता. सुमित्राजींच्या जीवनात तीन स्तरांवर आव्हाने‎होती- दिव्यांग असणे, मागासवर्गीय असणे आणि स्त्री‎असणे. यात चौथा स्तरही जोडला जाऊ शकतो- आर्थिक‎अडचणींचा. आत्मकथेत जेव्हा सुमित्रा त्यांच्या‎बालपणाबद्दल बोलतात आणि अवहेलना व धिक्काराने‎भरलेल्या जीवनाबद्दल सांगतात, तेव्हा वाचकांचे मन‎हेलावून जाते. आज त्या एक यशस्वी लेखिका आहेत,‎शिकवतात, घर आहे आणि त्यांची मुलेही यशाच्या‎मार्गावर आहेत. अशा वेळी, दुःखांनी भरलेल्या त्या‎भूतकाळाशी त्यांचे काय नाते आहे?‎ याचा विचार करताना माझ्या लक्षात आले की,‎आत्मकथा तेव्हा लिहिली जाते जेव्हा आपण दुःखांशी‎लढा देऊन त्यातून बाहेर येतो, त्यात बुडून जात नाही. वेळ‎आपल्यावर वरचढ होत नाही, आपण त्याला मागे सोडून‎त्याच्या विळख्यातून बाहेर पडतो. भूतकाळ नाहीसा होत‎नाही, त्याचे भयानक राक्षस आजही आपल्या वर्तमानाच्या‎दारावर ठोठावतात, पण आता आपण इतके सक्षम‎झालेलो असतो की, त्या राक्षसांना किती वेळ घरात‎बसवायचे हे आपण ठरवू शकतो.‎ येथे मी अशा आघाताची गोष्ट करत आहे, जो सुमित्रा‎आणि कमी-अधिक प्रमाणात अनेक लोकांच्या‎आयुष्याचा भाग आहे. दुर्घटनांनी भरलेला भूतकाळ भूगोल‎बनत नाही, पण एक थकलेला राक्षस नक्कीच बनतो,‎ज्याची भीती कमी होऊ लागते. अशा वेळी जीवनाला‎साहित्याचे स्वरूप देऊन आत्मकथा, कादंबऱ्या वगैरे‎लिहिल्या जातात, विशेषतः अशा लोकांद्वारे जे नेहमीच‎उपेक्षित राहिले आहेत.ही तर भूतकाळाची गोष्ट झाली, पण‎मला आत्मकथेच्या स्वरूपातही रस आहे. जर मी‎‘आत्मकथा’ केवळ स्वतः लिहिलेले चरित्र म्हणून नाही,‎तर स्व-ची कथा म्हणून समजून घेतली, तर अनेक नवे पैलू‎उलगडतात. गांधीजींनी आत्मकथेला कदाचित याच‎अर्थाने समजले होते- ‘स्व’चा विकास. म्हणूनच जेव्हा‎त्यांना कुणी हितचिंतक म्हणतो की आपण लोक‎आत्मकथा लिहीत नाही, फक्त पाश्चात्त्य देशांतील लोक‎लिहितात, तेव्हा ते उत्तर देतात की, मी कुठे म्हटले आहे‎की मी आत्मकथा लिहितोय, मी तर फक्त सत्याच्या‎प्रयोगांबद्दल बोलत आहे. यावरून स्पष्ट होते की,‎गांधीजींचा उद्देश त्यांची भौतिक ओळख सांगण्याऐवजी‎त्यांच्या आंतरिक प्रवासाबद्दल सांगण्याचा होता. पाश्चात्त्य‎देशांतून आलेल्या या साहित्य प्रकाराचे गांधीजींनी रूपांतर‎केले होते आणि ते अंतरात्म्याशी संवाद साधण्याचे एक‎निमित्तही बनले.‎ आपण स्वतःची कहाणी अशी लिहू शकतो का, ज्यात‎आपण फक्त एकटेच असू? आपले आयुष्य अनेक‎लोकांशी जोडलेले आहे, मग ते आपले असोत, आवडते‎लोक असोत किंवा नसोत. आपला ‘स्व’ हे एखादे एकाकी‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎बेट नाही, ज्याच्या आजूबाजूला कुणीही नसेल. मला‎आठवते की कोविड महामारीच्या काळात माझी आई‎अस्वस्थ झाली होती. ती जेमतेम तिसरीपर्यंत शिकलेली‎आहे. मी तिला म्हणाले, तुमच्या मनात जे येईल ते‎तुमच्याबद्दल लिहा. तिने सुरुवात केली पण लगेचच सोडून‎दिले. ती तिची आणि माझी आत्मकथा लिहीत होती, मग‎तिला वाटले की तिला सर्व गोष्टी सांगायच्या नाहीत.‎ आत्मकथा तर फक्त एका व्यक्तीची असते, मग तिची‎आणि माझी आत्मकथा याचा काय अर्थ झाला? तेव्हा‎मला वाटले की आपले जीवनाचे अनुभव आणि‎साहित्याचे स्वरूप एकमेकांशी सहमत नाहीत. ज्या‎समाजात कुटुंबाबाहेर आपण स्वतःची कल्पनाही करू‎शकत नाही, तेथे आत्मकथा फक्त स्वतःची असू शकत‎नाही. रामानुजन एका कवितेत म्हणतात, ‘मी सर्वांसारखा‎दिसतो, फक्त स्वतःसारखा दिसत नाही.’ आपले चित्र‎शोधताना अनेकदा आपल्याला पूर्वजांच्या स्वाक्षऱ्या‎सापडतात. आत्मकथेची हीच मोठी विडंबना आहे - तिची‎स्वरूपाची अपेक्षा जीवनाच्या अनुभवापेक्षा वेगळी असते.‎ (हे लेखिकेचे वैयक्तिक मत आहे.)‎ आपण स्वतःची गोष्ट अशी लिहू शकतो‎का, ज्यात आपण एकटेच असू? आपले‎जीवन अनेक लोकांशी जोडलेले असते,‎मग ते आपले आवडते असोत किंवा‎नसोत. आपला ‘स्व’ हे एखादे एकाकी बेट‎नाही, ज्याच्या सभोवती कुणीही नसेल.‎