लेफ्टनंट जनरल सय्यद अता हसनैन यांचा कॉलम:इराणमधील राजवटीवर ‎संकटाचे ढग आहेत का?‎

‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎इराणमधील अशांततेमुळे पुन्हा एकदा इस्लामिक‎रिपब्लिकच्या अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले‎आहे. मागील घटनांप्रमाणेच निदर्शनांचे चित्र समोर येत‎आहेत. सोशल मीडिया वातावरण आणखी तापवत‎आहे. इराणबाहेर सत्ता परिवर्तन होईल अशी अटकळ‎पसरत आहे. १९७९ च्या इस्लामिक क्रांतीपासून इराणने‎राजकीय सुधारणा चळवळी, आर्थिक चिंता,‎सामाजिक निर्बंध किंवा इतर तात्कालीक कारणांमुळे ‎‎अनेक काळ अंतर्गत अशांततेचा अनुभव घेतला आहे. ‎‎सर्व प्रकारची आंदोलने होऊनही तीच व्यवस्था कायम ‎‎आहे. याचे कारण असे की इस्लामिक क्रांतीने केवळ ‎‎शाहला काढून टाकले नाही आणि नवीन सरकार‎स्थापन केले नाही तर एक विशिष्ट व्यवस्था निर्माण‎केली. त्यात विचारसरणी, धर्मगुरूंचे अधिकार आणि ‎‎सुरक्षा यंत्रणा एकमेकांशी जोडलेली आहेत.‎ या व्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी‎गार्ड कॉर्प्स आहे. ते केवळ सीमांचे रक्षण करणारे‎पारंपारिक सैन्य नाही तर क्रांतीचे रक्षक आहे. एक‎संस्था म्हणून त्याचे अस्तित्व इस्लामिक रिपब्लिकपासून‎वेगळे करता येत नाही. अरब स्प्रिंग दरम्यान इजिप्त‎आणि तुर्कीमधील सैन्याने सत्ताधारी वर्गाचे नव्हे तर‎राज्याचे रक्षण केले. परंतु इराणमध्ये सुरक्षा यंत्रणा स्वतः‎राजकीय व्यवस्थेचा भाग आहे. म्हणून अशांततेच्या‎काळात ते तटस्थ किंवा अलिप्त राहू शकत नाही. परंतु‎याचा अर्थ असा नाही की इराणी सरकार दबावाशिवाय‎आहे. पिढ्यानपिढ्या होणाऱ्या बदलांमुळे गंभीर आव्हाने‎निर्माण झाली आहेत. आज निदर्शनांचे नेतृत्व करणाऱ्या‎तरुण आणि शहरी मध्यमवर्गाला १९७९ च्या क्रांतीशी‎भावनिक जोड नाही. त्यांची विचारसरणी क्रांतीच्या‎आठवणींपेक्षा डिजिटल कनेक्टिव्हिटी, जागतिक‎अनुभव आणि वाढत्या अपेक्षांमुळे अधिक प्रेरित आहे.‎इराणला दीर्घकाळ लागू असलेल्या निर्बंधांचा मोठा‎फटका बसला आहे. आर्थिक एकाकीपणामुळे विकास‎खुंटला आहे. आधुनिकीकरण मर्यादित झाले. संधी कमी‎झाल्या आहेत. याचा फटका सामान्य लोकांना सहन‎करावा लागला आहे. त्यामुळे निदर्शने वाढली आहेत.‎विशेषतः देशाचे उज्ज्वल भविष्य न पाहणाऱ्या‎तरुणांमध्ये. अमेरिका आणि इस्रायलशी शत्रुत्व देखील‎सामाजिक ओझे म्हणून पाहिले जात आहे. इराणमध्ये‎२००९, २०१७-१८, २०१९ आणि २०२२ मधील‎अशांततेसह अनेक मोठ्या निदर्शने झाली . प्रत्येक वेळी‎बाहेरील लोकांनी राजवटीच्या पतनाबद्दल अंदाज‎लावला. प्रत्येक वेळी तीच व्यवस्था कायम राहिली.‎निदर्शनांचे नेतृत्व करण्यास सक्षम एकसंध राष्ट्रीय नेतृत्व‎नाही. विरोधी नेते अनेकदा सरकारबाहेर राहिले आहेत.‎इराणी समाजात विश्वासार्हतेचा अभाव आहे. परिणामी‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎निदर्शने अचानक सुरू होऊ शकतात. परंतु त्यांना जोर‎मिळत नाही. इराणच्या सुरक्षेत कोणतेही तडे नाहीत.‎आयआरजीसी, पोलिस आणि गुप्तचर संस्था एकजूट,‎निष्ठावान, प्रभावी आहेत. अलिकडच्या आठवड्यात‎पाश्चात्य आवाज अधिक वाढले. व्हेनेझुएलासारख्या‎अमेरिकेच्या कृतींमुळे ते बळकट झाले आहेत. परंतु‎इराण व्हेनेझुएला नाही. हा खूप मोठा अधिक सुरक्षित ,‎गुंतागुंतीचा देश आहे. तेथील बाह्य लष्करी कारवाईमुळे‎पश्चिम आशियामध्ये तणाव वाढू शकतो. अनेकदा असे‎गृहीत धरले जाते की बाह्य शक्ती राजवट बदल घडवून‎आणू शकतात. परंतु हेतू आणि क्षमतांमध्ये मोठी दरी‎आहे. भूतकाळात परदेशातून प्रायोजित अशांततेमुळे‎इराणमध्ये "परदेशी कट’ असल्याच्या गृहितकाला‎बळकटी मिळाली. राष्ट्रवादाला खतपाणी मिळाले.‎शिवाय चीन- रशियालाही अस्थिर इराण नको.हे हे‎महत्त्वाचे ठरते. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे)‎ इराणमध्ये निदर्शनांचे नेतृत्व करणाऱ्या‎तरुणांना १९७९ च्या क्रांतीशी भावनिक‎नाळ नाही. तरीही ही एक व्यवस्था आहे.‎त्यात विचारसरणी, धर्मगुरूंची शक्ती‎आणि सुरक्षा यंत्रणा एकमेकांशी जोडलेले‎आहेत.‎