एन. रघुरामन यांचा कॉलम:दिवाळीच्या दिव्यांनी ‘अंतर्मनातील’ अंधार दूर केल्यावरच समाज सुखी होईल

प्रकाशाचा उद्देश आपल्याला अधिक स्पष्ट पाहण्यास मदत करणे हा असतो. आपण प्रकाशाच्या सणाविषयी (दिवाळी) बोलत आहोत. या सणाने केवळ आपली घरे आणि परिसर उजळून निघू नये, तर आपल्याला स्वतःच्या आत डोकावून पाहण्यासही मदत केली पाहिजे. पण, यंदाच्या दिवाळीत काही घटना घडल्या आहेत. या घटनांनी एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न निर्माण केला आहे. तो म्हणजे, नक्की आपल्याला झाले तरी काय आहे? तामिळनाडूतील थेनी येथे 56 वर्षीय विशेष उपनिरीक्षक सेंथिल कुमार ड्युटीवरून घरी परतत होते. त्यावेळी त्यांनी काही तरुणांना रस्त्यावर फटाके फोडताना पाहिले. या तरुणांमुळे वाहतुकीला अडथळा निर्माण होत होता. सेंथिल कुमार यांनी याला आक्षेप घेतला आणि ते व्हिडिओ बनवू लागले. त्यावेळी त्या तरुणांनी सेंथिल यांच्यावर हल्ला केला. यात ते खाली पडले आणि त्यांचा मृत्यू झाला. त्रिची जिल्ह्यातही अशीच घटना घडली. एका आयटी कंपनीतील तंत्रज्ञ असलेले एक्स ख्रिस्तोफर कुटुंबासोबत दिवाळी साजरी करण्यासाठी गावी आले होते. फटाक्यांचे तुकडे अंगावर उडाल्यावरून एक वाद झाला. या वादातून त्यांना चाकू भोसकून ठार मारण्यात आले. ज्या सणाचा आनंद लुटण्यासाठी ते घरी परतले होते, त्याचा शेवट त्यांच्या अंत्यसंस्काराच्या तयारीने झाला. हिमाचल प्रदेशातील उना येथे फटाक्यांवरून झालेला वाद अधिक हिंसक झाला. शेजाऱ्यांसोबत वाद झाल्यानंतर जरनैल सिंग आपली एसयूव्ही (SUV) कार घेऊन परतला. त्याने ओंकार सिंग आणि त्यांची पत्नी वीणा देवी यांना कारखाली चिरडून मारले. या दोन कुटुंबांमध्ये जमिनीवरून आधीच वाद सुरू होता. एका क्षुल्लक मतभेदावरून झालेले हे भांडण शेवटी दोन जणांच्या मृत्यूने संपले. गोव्यात पणजी, मडगाव, पर्वरी आणि म्हापसा येथे नरकासुर उत्सव सुरू होता. त्यावेळी मध्यरात्री लाऊडस्पीकर बंद करण्याबाबत उच्च न्यायालयाच्या निर्देशांचे पालन करण्यासाठी पोलीस पोहोचले. तिथे त्यांना तरुणांच्या रोषाला सामोरे जावे लागले. ही अत्यंत चिंताजनक बाब आहे. काही तरुण कायद्याचे उल्लंघन करणे, म्हणजे शौर्याचे प्रदर्शन असे समजू लागले आहेत. गणवेशातील पोलिसांना केवळ यासाठी कमी लेखले जात आहे, कारण ते कायद्याचे पालन करत आहेत. एखाद्या आदेशाशी असहमत असणे ही वेगळी गोष्ट आहे, पण कायद्याचा अनादर करणे पूर्णपणे चुकीचे आहे. कटक शहरात रात्री 9 वाजेनंतर फटाके फोडण्यास बंदी होती. या मुदतीचे पालन करण्यासाठी गेलेल्या सहाय्यक पोलीस आयुक्तांसोबत धक्काबुक्की करण्यात आली. पोलिसांनी रस्त्यावर पडलेल्या फटाक्यांना लाथ मारल्यामुळे हा वाद सुरू झाला. यामुळे लक्ष्मीपूजनाची तयारी करत असलेले दुकानदार संतापले. या सर्व घटनांचा एकत्रित विचार करा. राज्ये वेगळी, परिस्थिती वेगळी आणि लोकही वेगळे आहेत. मात्र, एक त्रासदायक गोष्ट सर्वांमध्ये समान आहे. ती म्हणजे, रागावर नियंत्रण न ठेवणे, कायद्याचा सन्मान न करणे आणि वाद शांततेत न सोडवणे. आज आपण अशा परिस्थितीत पोहोचलो आहोत, जिथे तरुणांना वाहतूक न रोखण्याबाबत सांगितल्यास एका पोलीस अधिकाऱ्याचा जीव जाऊ शकतो. शेजाऱ्याने फटाक्यांवर आक्षेप घेणे, हे हत्येचे कारण बनू शकते. आवाज नियंत्रित करण्याचे न्यायालयाचे आदेश हे आंदोलने भडकवू शकतात. कायदा लागू करणाऱ्यांनाही जनतेच्या रागाला सामोरे जावे लागू शकते. सण साजरा केल्यामुळे आपल्याला इतरांना त्रास देण्याचा अधिकार मिळतो का? फटाक्यांवर पैसे खर्च केल्यामुळे आपल्याला कोणाच्या सुरक्षेकडे दुर्लक्ष करण्याचे स्वातंत्र्य मिळते का? गणवेश घातला आहे, म्हणजे पोलीस कर्मचाऱ्याने अपमान आणि हिंसा सहन केली पाहिजे का? आणि गणवेश घातल्यामुळे अधिकाऱ्याला जनतेच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करण्याचा अधिकार मिळतो का? हे प्रश्न विचारले गेले पाहिजेत. फटाक्यांवर बंदी घालणे, हे यावर उत्तर नाही. तसेच प्रत्येक उत्सव शांततेत साजरा करणे किंवा वेळेचे निर्बंध अधिक कठोर करणे, हेही उपाय नाहीत. नियम असणे आवश्यक आहे. विशेषतः जेव्हा आवाज, प्रदूषण आणि लोकांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न असतो. पण केवळ नियम बनवून समाज सुसंस्कृत बनू शकत नाही. त्यासाठी काही मूलभूत गोष्टी आवश्यक आहेत. त्या म्हणजे आत्मसंयम, संवेदनशीलता आणि परस्पर आदर. कदाचित, सर्वात मोठा फटाका आपण आपल्या डोक्यात फोडण्याची गरज आहे आणि तो म्हणजे आपला अहंकार. आपल्याला अशा प्रकाशाची गरज आहे, फंडा असा की, थोडक्यात सांगायचे तर, आपल्याला कोणत्याही गोष्टीवर बंदी घालण्याची गरज नाही. मात्र, हिंसा, असहिष्णुता आणि अहंकार यांवर आळा घालणे (हे थांबवणे) गरजेचे आहे. कारण, या प्रवृत्तींमुळे आपला एकत्र सण साजरे करण्याचा आनंद हळूहळू हिरावून घेतला जात आहे.