मुंबईच्या विहार तलावात दडलाय ३७५ वर्षांपूर्वीचा पोर्तुगीज इतिहास! पाण्याखालील चर्च आणि 'आवर लेडी ऑफ अम्पेरो'च्या ४ फुटी मूर्तीची रंजक गाथा

मुंबई : मुंबईतील 'विहार तलाव' (Vihar Lake) हा केवळ शहराला पाणीपुरवठा करणारा एक गोड्या पाण्याचा साठा नाही, तर या तलावाच्या पाण्याखाली मुंबईचा ३७५ वर्षे जुना पोर्तुगीजकालीन इतिहास दडला असल्याची विस्मयकारक माहिती समोर आली आहे. 'वॉचडॉग फाउंडेशन'ने प्रसिद्ध केलेल्या एका ऐतिहासिक दस्तऐवजातून आणि चर्चच्या नोंदींमधून हा रंजक इतिहास उजेडात आला आहे. आज आपण ज्याला विहार तलाव म्हणतो, त्या ठिकाणी कधीकाळी एक समृद्ध ख्रिश्चन वस्ती आणि ऐतिहासिक चर्च अस्तित्वात होते, जे आता तलावाच्या अथांग पाण्यात पूर्णपणे विलीन झाले आहे.

विहार व्हॅली आणि पोर्तुगीज मिशनरी

ऐतिहासिक नोंदींनुसार, १५०० च्या शतकात पोर्तुगीज जेसुइट मिशनऱ्यांनी मुंबईतील साष्टी (Salsette) बेटावर ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार केला होता. आज संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या हद्दीत आणि पवई-विहार तलावाच्या आसपास असलेला जो परिसर आहे, त्याला पूर्वी 'विहार व्हॅली' (Vihar Valley) म्हटले जायचे. या दरीमध्ये पोर्तुगीजांनी एक ख्रिश्चन समुदाय वसवला होता आणि तिथे एक भव्य चर्च उभारले होते. या चर्चमध्ये बाल येशूला कडेवर घेतलेल्या माता मरीयेची सुमारे ४ फूट उंच ऐतिहासिक आणि अतिशय सुंदर मूर्ती स्थापन करण्यात आली होती. या मूर्तीला 'आवर लेडी ऑफ अम्पेरो' (Our Lady of Amparo - म्हणजेच संकटसमयी मदत करणारी माता) असे नाव देण्यात आले होते.

ब्रिटिश काळात गाव आणि चर्च झाले विस्थापित

१८४५ च्या सुमारास मुंबईत पिण्याच्या पाण्याचे तीव्र संकट निर्माण झाले होते. विहिरी कोरड्या पडल्यामुळे नागरिकांमध्ये असंतोष होता. यावर तोडगा काढण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने मिठी नदीच्या पात्रात धरण बांधून कृत्रिम तलाव तयार करण्याची योजना आखली. १८५० च्या दशकात 'विहार वॉटर वर्क्स'चे काम सुरू झाले. या प्रकल्पासाठी ब्रिटिश प्रशासनाने (मुंबई महानगरपालिकेने) मरोळच्या पाद्र्याकडून (Vicar of Marol) ती संपूर्ण विहार व्हॅली आणि तिथले चर्च तब्बल १,९४४ रुपयांची भरपाई देऊन ताब्यात घेतले. त्यानंतर धरण बांधून हा परिसर पाण्याखाली आणण्यात आला, ज्यातून आजचा 'विहार तलाव' निर्माण झाला.

अजूनही जिवंत आहे इतिहास!

स्थानिक लोककथांनुसार, जेव्हा उन्हाळ्यात विहार तलावाची पाण्याची पातळी कमालीची खालावते, तेव्हा पाण्याखाली बुडालेल्या त्या जुन्या चर्चच्या इमारतीचा वरचा टोकदार भाग (Steeple) पाण्याच्या बाहेर डोकावताना दिसतो. तलाव बांधण्यापूर्वी तिथली ऐतिहासिक ४ फुटी 'आवर लेडी ऑफ अम्पेरो'ची मूर्ती सुरक्षितपणे बाहेर काढण्यात आली होती. ही मूर्ती प्रथम मरोळच्या कोन्दिता (Condita) चर्चमध्ये आणि त्यानंतर मरोळमधीलच प्रसिद्ध 'सेंट जॉन द इव्हँजेलिस्ट चर्च'मध्ये (St. John the Evangelist Church) हलवण्यात आली. ३७५ वर्षांपेक्षा जास्त जुनी असलेली ही ऐतिहासिक मूर्ती आजही या चर्चमध्ये अत्यंत सुरक्षित असून, मुंबईच्या गौरवशाली आणि विस्मृत इतिहासाची साक्ष देत आहे.