'चूल आणि मूल' सोडून उभा केला कोट्यवधींचा 'देहाती' ब्रँड! बुंदेलखंडमधील महिलांची कमाल, गाव बनले ग्रामीण पर्यटनाचे नवे केंद्र

उत्तर प्रदेशातील बुंदेलखंड (Bundelkhand) म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर केवळ शौर्य, पराक्रम, दुष्काळ आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष एवढंच चित्र उभं राहतं. मात्र, याच बुंदेलखंडच्या मातीत आता एका नव्या क्रांतीची पहाट झाली आहे. येथील ग्रामीण महिलांनी आपल्या कष्टाच्या आणि कल्पकतेच्या जोरावर चूल आणि मूल या पारंपारिक चक्रातून बाहेर पडत थेट कोट्यवधी रुपयांचा 'देहाती' (Dehati) ब्रँड उभा केला आहे. या अनोख्या यशोगाथेमुळे त्यांचे गाव आता देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांसाठी 'ग्रामीण पर्यटनाचे' (Rural Tourism) एक मुख्य केंद्र म्हणून उदयास येत आहे.

पारंपारिक कौशल्याला मिळाली आधुनिक बाजारपेठ या प्रवासाची सुरुवात अत्यंत साध्या पातळीवर झाली. गावातील महिला सुरुवातीला घरात राहून सलोख्याने शेती आणि घरकाम करत असत. मात्र, त्यांच्याकडे असणारी स्थानिक कला, हस्तशिल्प, पारंपरिक बुंदेली खाद्यपदार्थ बनवण्याचे कौशल्य आणि मातीकाम या गोष्टींना योग्य दिशा मिळाली. महिलांनी एकत्र येत बचत गटांच्या माध्यमातून आणि आधुनिक मार्केटिंग तंत्राचा वापर करून स्थानिक उत्पादनांना 'देहाती' या ब्रँड नेमखाली बाजारात आणले.

या ब्रँड अंतर्गत मिळणारे शुद्ध सेंद्रिय पदार्थ, हाताने विणलेले कपडे आणि शोभेच्या वस्तूंना शहरांमध्ये प्रचंड मागणी येऊ लागली. पाहता पाहता या व्यवसायाने कोट्यवधींची उलाढाल पार केली आहे.

होमस्टे आणि ग्रामीण पर्यटनाची नवी लाट केवळ उत्पादने विकण्यावरच या महिला थांबल्या नाहीत, तर त्यांनी आपल्या गावालाच पर्यटनाचे मॉडेल बनवले. शहरात राहणाऱ्या लोकांना अस्सल ग्रामीण जीवनाचा अनुभव देण्यासाठी गावात 'होमस्टे' (Home Stay) संकल्पना सुरू करण्यात आली.

येथे येणारे पर्यटक महिलांनी चालवलेल्या या उपक्रमांतर्गत मातीच्या घरात राहतात, पारंपरिक चुलीवरचे जेवण जेवतात, शेतीची कामे अनुभवतात आणि बुंदेली संस्कृतीचा आनंद घेतात. यामुळे गावकऱ्यांना रोजगारासाठी इतर शहरात स्थलांतर करावे लागत नाही, तर उलट शहरांमधील आणि परदेशातील पर्यटक स्वतःहून या गावात येत आहेत. महिलांच्या या स्वावलंबनामुळे हे गाव संपूर्ण देशात ग्रामीण सक्षमीकरणाचे एक आदर्श उदाहरण ठरले आहे.