मुलांनी जास्त प्रमाणात सोशल मीडियाचा वापर केल्यास काय होईल?

सोशल मीडियाचा वापर आजच्या काळात लहान मुले आणि तरुणांसाठी धोकादायक ठरत आहे. उत्तर प्रदेशातील गाझियाबादमध्येही अशीच एक घटना समोर आली होती. जिथे ऑनलाइन गेमच्या व्यसनात तीन बहिणींनी आत्महत्या केली. त्यानंतर मध्य प्रदेशची राजधानी भोपाळमध्ये मोबाइल गेम्सच्या व्यसनाने एका निष्पाप व्यक्तीचा जीव घेतला. मोबाइल गेमच्या व्यसनामुळे विद्यार्थ्याने आत्महत्या करण्यास भाग पाडले याबद्दल या घटनेने सर्वांना आश्चर्य वाटले आहे. अशी एक-दोन नाही तर असंख्य प्रकरणे आहेत, ज्या तुमच्या आत्म्याला हादरवून टाकतील. पण यात खरोखरच मुलांचा दोष आहे की गेम आणि सोशल मीडियाची रचना अशा प्रकारे केली गेली आहे की मुले आणि तरुण त्यात जास्तीत जास्त वेळ घालवतील? ही कायदेशीर लढाई अलीकडेच कॅलिफोर्नियाच्या न्यायालयात झालेल्या हाय-प्रोफाइल खटल्याचा एक भाग आहे.

असा आरोप केला जात आहे की, मेटा (जी इन्स्टाग्राम आणि फेसबुकची मालकी आहे) आणि यूट्यूबने त्यांचे अ ॅप्स ‘व्यसन’ सारखे डिझाइन केले आहेत जेणेकरून मुले तासनतास त्यांना चिकटून राहतील. यामुळे कंपन्यांना नफा मिळतो, परंतु मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर त्याचा वाईट परिणाम होतो. या प्रकरणाची सुरुवात कॅली जीएम नावाच्या 20 वर्षीय मुलीने केलेल्या याचिकेने केली आहे. कॅली म्हणते की तिने वयाच्या 6 व्या वर्षी यूट्यूब आणि वयाच्या 11 व्या वर्षी इन्स्टाग्राम सुरू केले. या प्लॅटफॉर्ममुळे त्यांना गंभीर मानसिक समस्यांना सामोरे जावे लागले, असा त्यांचा दावा आहे. हे प्रकरण अमेरिकेत सुरू असलेल्या अशा शेकडो खटल्यांचे उदाहरण ठेवेल का?

प्रत्येक दिवसासाठी मुलांसाठी एक निश्चित स्क्रीन वेळ ठेवा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाव्यतिरिक्त मनोरंजनासाठी 1 तास. कुटुंबासोबत जेवताना आणि बसताना मोबाईल पूर्णपणे बंद ठेवा. झोपण्यापूर्वी स्क्रीन बंद करा. जेणेकरून तुम्हाला चांगली झोप येईल. निरोगी राहण्यासाठी झोप खूप गरजेची आहे. मुलांना खेळ, नृत्य, संगीत, कला किंवा कोणत्याही छंदात सहभागी करून घ्या. पुस्तके वाचणे, कोडी सोडवणे किंवा डायरी लिहिणे यासारख्या सवयींचा अवलंब करून आपण गेम आणि सोशल मीडियाचा वापर टाळू शकता.

जेव्हा मुले फोनचा जास्त वापर करतात तेव्हा रागावण्याऐवजी प्रेमाने बोला. त्यांना ऑनलाइन काय आवडते आणि त्यांना तेथे काय सापडते ते विचारा. समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. जर तुमची मुले मोठी असतील तर तुम्ही वेळोवेळी त्यांची मोबाईल हिस्ट्री तपासली पाहिजे, जेणेकरून तुम्हाला कळेल की मुले मोबाईलमध्ये काय पहात आहेत. मुलांवर ओरडू नका आणि अचानक त्यांचा फोन हिसकावून घेऊ नका. यामुळे मुले गुप्तपणे फोन चालवू लागतात. प्रेमाने आणि विश्वासाने बदल करण्याचा प्रयत्न करा.

घरातील लहान मुलांना मोबाईलचा वापर करून देणे आजकाल खूप सामान्य झाले आहे, पण त्याचे काही गंभीर दुष्परिणाम होऊ शकतात. सर्वप्रथम, मोबाईलचा जास्त वापर मुलांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर परिणाम करतो. सतत स्क्रीनकडे पाहिल्यामुळे डोळ्यांवर ताण येतो, डोकेदुखी आणि झोपेच्या समस्या निर्माण होतात. लहान वयात मेंदूचा विकास वेगाने होत असतो; अशा वेळी जास्त स्क्रीन टाइममुळे एकाग्रतेची क्षमता कमी होऊ शकते. मोबाईलवरील वेगवान दृश्ये आणि गेम्समुळे मुलांमध्ये चिडचिड, उतावळेपणा आणि अस्थिरता वाढू शकते. याशिवाय, सतत बसून मोबाईल वापरल्यामुळे शारीरिक हालचाल कमी होते, ज्यामुळे लठ्ठपणा किंवा इतर आरोग्याच्या समस्या उद्भवू शकतात.

दुसरे म्हणजे, मोबाईलचा अतिवापर मुलांच्या सामाजिक आणि भावनिक विकासावर परिणाम करतो. लहान मुले खेळ, संवाद आणि प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकतात. जर ते जास्त वेळ मोबाईलमध्ये गुंतलेले असतील, तर त्यांचा कुटुंबातील सदस्यांशी आणि मित्रांशी संवाद कमी होतो. त्यामुळे त्यांची बोलण्याची, भावना व्यक्त करण्याची आणि इतरांशी जुळवून घेण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. बाहेर खेळणे, गोष्टी ऐकणे, पुस्तक वाचणे या गोष्टी मुलांच्या कल्पनाशक्तीला चालना देतात, परंतु मोबाईलमुळे या सवयी कमी होतात. काही वेळा इंटरनेटवरील अयोग्य किंवा हिंसक मजकूर मुलांच्या मनावर नकारात्मक परिणाम करू शकतो.

तिसरे म्हणजे, मोबाईलची सवय लागल्यास ती व्यसनासारखी बनू शकते. सुरुवातीला थोडा वेळ दिला तरी हळूहळू मुलांना त्याची सवय लागते आणि मोबाईल न मिळाल्यास ते रडणे, रागावणे किंवा हट्ट करणे सुरू करतात. यामुळे पालक आणि मुलांमध्ये तणाव वाढू शकतो. अभ्यासाकडे लक्ष कमी होणे, वेळेचे योग्य नियोजन न होणे आणि जबाबदारीची भावना कमी होणे हेही परिणाम दिसू शकतात. म्हणूनच, लहान मुलांना मोबाईल देण्याऐवजी त्यांना सर्जनशील खेळ, वाचन, चित्रकला, मैदानी खेळ आणि कुटुंबासोबत वेळ घालवण्यास प्रोत्साहन देणे अधिक योग्य ठरते. योग्य मार्गदर्शन आणि मर्यादा ठेवूनच तंत्रज्ञानाचा वापर करणे आवश्यक आहे.