नंदितेश निलय यांचा कॉलम:जे अयशस्वी झाले, समाजाने त्यांच्याबद्दलही विचार केला पाहिजे

नीट परीक्षेचा निकाल लागला आहे. जे जिंकले त्यांना अभिनंदन मिळाले आहे. पण जे चुकले, त्यांचे काय? आणि जे या परीक्षेची तयारी करताना आपल्या जीवनातूनच सुटले, ते? तुम्हीही त्या सर्वांना आठवत आहात का? कारण जे हरतात - परीक्षेत किंवा जीवनाच्या परीक्षेत - त्यांची कोणतीही रँकिंग नसते. उभ्या उंचीचा वाटा फक्त विजयाच्या वाट्याला येतो. जे सुटले, त्यांची चूक एवढीच होती की त्यांना हे समजले नाही की परीक्षा आपल्यासोबत फक्त विषयाचा अभ्यासक्रम घेऊन येत नाहीत. त्या अशा अनेक अनिश्चितता घेऊन येतात, ज्या कोणत्याही विद्यार्थ्याचा आत्मविश्वास सहज हरवून टाकतात. म्हणून विजयाच्या गजरात आपल्याला आधी ते आठवतात का, जे कोणत्याही कारणामुळे यशस्वी होऊ शकले नाहीत? काहीही असो, पण एका समाजाने फक्त यशाकडेच तर पाहू नये. होय, हे खरे आहे की यशाला दिशा असते आणि एक ध्येयही असते, तर अपयशाच्या वाट्याला न दिशा येते आणि न कोणते ध्येय. पण आपण त्यांच्याबद्दल विचार करायला नको का, ज्यांनी आपल्या अडचणी, परीक्षेचा ताण आणि पेपरफुटीच्या धक्क्याने आपले प्राण गमावले? विजयाची तर आपोआपच ब्रँडिंग होते, पण त्यांच्या संघर्षाचे काय, जे संख्यांच्या खेळात काही टक्केवारीने मागे राहिले असतील! परीक्षेचे निकाल नेहमीप्रमाणे यशस्वी झालेल्यांनाच शोधतात. आणि का नसावे? नीट किंवा जेईईची परीक्षा चांगल्या गुणांनी उत्तीर्ण होणे इतके सोपे नसते. पण हे देखील महत्त्वाचे आहे की वेळेने सर्वांकडे ती संवेदनशील दृष्टीने पाहावे. कारण जेव्हा निकाल मनासारखे येत नाहीत, तेव्हा जणू काही जीवनच निरर्थक वाटू लागते. नशीबच मेहरबान नव्हते असे वाटते आणि माणूस स्वतःच्या क्षमतेवर शंका घेऊ लागतो. त्याची वर्षांची कठोर मेहनत आणि रंगीत वह्या निरुपयोगी वाटू लागतात. त्या क्षणी आयुष्यातील प्रत्येक उद्देश निरर्थक होतो. अपयशाचा परिणाम घातक असतो. रँक मिळाली नसली तरी, अपयशातून खूप काही शिकायला मिळते. पण जिंकण्याच्या युगात कोणी पराभवातून काय शिकणार? आणि समाजही आपल्या पूर्वग्रहांसह जिंकणाऱ्या व्यक्तीलाच सलाम करतो. अशा परिस्थितीत, तुम्हीही आमच्यासोबत त्यांच्याबद्दल विचार करा, जे या वेळी या परीक्षेत उत्तीर्ण होऊ शकले नाहीत. आपण अशा जगात राहतो, जिथे ‘फिनिशिंग लाइन' सतत पुढे सरकत राहते आणि मोठ्या आवाजात ओरडते, ‘आणखी वेगाने धावा, आणखी वेगाने... फक्त धावत राहा.’ काही लोक थोड्या गुणांच्या फरकाने ती रेषा ओलांडतात, तर दुसरे त्याच गुणांच्या गणितात अडकून हरवून जातात. आणि मग उत्साह, स्वप्ने, शिस्त, आई-वडिलांना अभिमान वाटण्याची इच्छा, जिंकण्याची भूक, कोणालातरी काहीतरी सिद्ध करण्याची इच्छा, सर्व काही क्षणार्धात संपून जाते, आणि आयुष्य जणू काही काळासाठी थांबून जाते. पण यामुळे एक प्रश्नही निर्माण होतो: आयुष्य फक्त एखाद्या परीक्षेच्या कक्षेतच फिरते का, आणि एखाद्या व्यक्तीचे महत्त्व किंवा तिचे खरे स्वरूप केवळ निकालांवरून ठरते का? मग कांटच्या तत्त्वज्ञानाचे काय होईल? कारण ते मानत होते की कोणत्याही कार्याचे मूल्यांकन केवळ परिणामांवरून नाही, तर त्याच्या नैतिक हेतूवरूनही व्हायला हवे. या मूल्यांकनाचा फायदा असा होतो की विजयाच्या कोलाहलात पराभवाचे मौन तितके जड वाटत नाही. कारण घरात, त्यांच्या आसपास कोणीतरी म्हणत राहते की त्या विद्यार्थ्याने खूप मेहनत केली आहे आणि यश तर मिळणारच आहे. त्या प्रामाणिकपणे केलेल्या मेहनतीची कोणीतरी कदर करणारा असतो. जे उत्तीर्ण होऊ शकत नाहीत, त्यांच्यासोबतही समाजाने उभे राहिले पाहिजे. जर समाजाने समावेशकतेला प्रोत्साहन दिले तर कमी श्वास थांबतील, धैर्य कमी तुटेल आणि कधीही न हरण्याची भावना समाजाचा भाग बनून राहील. आणि आपण सर्व उत्तीर्ण विद्यार्थ्यांचा संघर्ष तर ऐकूच, पण जे अयशस्वी होऊनही कदाचित काही सांगू इच्छित असतील, त्यांनाही ऐकू. हे वाचक आणि लेखक यांच्यातील त्या अनमोल नात्याचे रक्षण करण्यासाठी मनातून आलेला एक आवाज आहे. (हे लेखकाचे स्वतःचे विचार आहेत)