एन. रघुरामन यांचा कॉलम:उपजीविका आयुष्य जगवणारी असावी, जिवावर बेतणारी नाही

गेल्या शुक्रवारी संध्याकाळी पुण्याच्या पिंपळे सौदागर येथील 43 वर्षीय चार्टर्ड अकाउंटंट मनोज मालपाणी एका असामान्य आणि धोकादायक प्रसंगाला सामोरे गेले. ते मुंबई विमानतळावरून पुण्याला कॅबने चालले होते. त्यांनी पाहिले की, चालक वारंवार जांभया देत होता आणि डोळे उघडे ठेवण्यासाठी धडपडत होता. किमान दोन वेळा तर चालकाचा स्टिअरिंगवरच डोळा लागत असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. मालपाणी भयभीत झाले. ते मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्गावर होते, जिथे क्षणाचा निष्काळजीपणाही जीवघेणा ठरू शकतो. रात्री सुमारे 8.30 वाजता कॅब एका फूड मॉलजवळ थांबली, तेव्हा मालपाणी यांनी चालकाकडे याबद्दल विचारणा केली. सलग काम केल्यामुळे आपण खूप थकलो असून झोप येत असल्याची कबुली चालकाने दिली. मालपाणी यांनी चालकाला विश्रांती घेण्यास सांगितले आणि स्वतः गाडी चालवण्याची तयारी दर्शवली. चालक लगेच तयार झाला. त्याने सीट मागे केली आणि तो झोपी गेला. मालपाणी यांनी पहिल्या टोल नाक्यापर्यंत गाडी चालवली. तिथेही चालक अर्धवट झोपेतच असल्याचे पाहून त्यांनी थेट पुण्यापर्यंत गाडी चालवली आणि रात्री सुमारे 10.30 वाजता ते पोहोचले. त्यांनी चालकाला उठवून गाडी स्वाधीन केली आणि भाडे दिले. दुसऱ्याची कॅब चालवणे योग्य नव्हते हे त्यांनी मान्य केले, पण जीवाच्या सुरक्षिततेसाठी त्यांना हा निर्णय घ्यावा लागला. या घटनेनंतर संबंधित कॅब कंपनीने त्या चालकाचा ॲपवरील प्रवेश बंद केला आणि मालपाणी यांना भाड्याची रक्कम क्रेडिटच्या स्वरूपात परत केली, परंतु या घटनेने ॲपआधारित चालकांच्या कामाच्या परिस्थितीवर मोठा प्रश्नचिन्ह उपस्थित केला आहे. इंडियन गीग वर्कर्स फ्रंटचे अध्यक्ष केशव क्षीरसागर सांगतात की, चालकांच्या कामाचे तास निश्चित नसतात आणि तुटपुंज्या उत्पन्नामुळे त्यांच्यावर सतत काम करण्याचा ताण असतो. या घटनेने मला मुंबईतील मध्यमवर्गीय गृहनिर्माण सोसायट्यांमधील एका नेहमीच्या दृश्याची आठवण करून दिली. गेटवर सुरक्षा रक्षक गाढ झोपलेला असतो आणि संतापलेला एखादा रहिवासी त्याला जागे करतो. या दोन्ही परिस्थिती वरवर वेगवेगळ्या वाटू शकतात, पण त्यात एक साम्य आहे. दोन्ही ठिकाणी काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांकडून सतर्क राहण्याची अपेक्षा असते; परंतु त्यांची मिळकत मात्र रोजच्या गरजा भागवण्याइतकीही नसते. निवासी सोसायट्यांमध्ये कंत्राटी संस्थांमार्फत नेमलेल्या सुरक्षा रक्षकांचेच उदाहरण घ्या. त्यांपैकी अनेकांना 30 दिवसांच्या ड्यूटीचे 10 हजार रुपयांपेक्षाही कमी वेतन मिळते. एवढ्या कमी पैशांत कुटुंब चालवणे कठीण असते, विशेषतः मुंबईसारख्या महागड्या शहरात घरभाडे, जेवण, मुलांच्या शाळेची फी, औषधोपचार आणि प्रवासाचा खर्च पगाराच्या दिवसाची वाट पाहत नाहीत. त्यामुळे काही सुरक्षा रक्षक दुसरी ड्यूटीही करतात, जेणेकरून त्यांना महिन्याला सुमारे 20 हजार रुपये मिळतील. ते दिवसातून 18 ते 20 तास काम करू लागतात. अशा स्थितीत कामावर येण्या-जाण्यासाठी, जेवणासाठी आणि पुरेशी झोप घेण्यासाठी त्यांच्याकडे फारच कमी वेळ उरतो. झोपेच्या अभावामुळे एकाग्रता, निर्णयक्षमता, तत्परता आणि मानसिक संयम यांवर परिणाम होतो. अखेर शरीर अशा गोष्टीची मागणी करू लागते, ज्याची परवानगी खिसा देत नाही... म्हणजे विश्रांती. विश्रांती न मिळाल्यामुळे एखादा सुरक्षा रक्षक गाफील राहू शकतो, एखाद्या चालकाचे वाहनावरील नियंत्रण सुटू शकते आणि एखाद्या डिलिव्हरी कर्मचाऱ्याकडून चूक होण्याची शक्यता वाढू शकते. सुरक्षेच्या दृष्टीने संवेदनशील असलेल्या कामांमध्ये याचे परिणाम गंभीर होऊ शकतात. दीर्घकाळाचा विचार करता याची आणखी एक किंमत चुकवावी लागते. सततचा थकवा आणि अपुरी विश्रांती यामुळे शारीरिक व मानसिक आरोग्य ढासळू शकते. अतिरिक्त काम करून मिळवलेल्या पैशांची किंमत आरोग्याने मोजावी लागू शकते. पुढे जाऊन वैद्यकीय बिलांचा खर्च कुटुंबावर आर्थिक भार वाढवू शकतो. महिन्याच्या एका पगारावर जगणाऱ्या कर्मचाऱ्यासाठी अतिरिक्त कामाचा अर्थ वेळेवर शाळेची फी भरणे किंवा कुटुंबाचा किराणा सामान आणणे हा असतो. आरोग्याच्या दृष्टीने जादा काम नाकारणे हा शहाणपणाचा निर्णय ठरू शकतो, पण पोटाची भूक भागवण्यासाठी तसे करणे अनेकदा अशक्य असते. फंडा असा आहे की, जगण्यासाठी एक कामगार आपल्या झोपेचा बळी कधीपर्यंत देत राहणार? उशिरा का होईना, त्याचे आरोग्य अखेर साथ सोडणारच. एक समाज म्हणून जोपर्यंत आपण हे वास्तव समजून घेणार नाही आणि आपल्या कामगारांना एका पाळीच्या कामातूनच मूलभूत गरजा पूर्ण करता येतील इतके वेतन देणार नाही, तोपर्यंत आपल्याला अशाच सेवा मिळत राहतील, ज्या आपल्या जिवाला आणि मालमत्तेला गंभीर धोक्यात आणू शकतात.