श्रीप्रकाश श्रीधरन यांचा कॉलम:शिस्त ‘नाजूक’ असते, तिची काळजी घेणे आवश्यक

अलीकडेच बद्रीनाथच्या प्रवासादरम्यान मी एक अशी घटना पाहिली, जिचा माझ्यावर खोलवर परिणाम झाला. ज्योतिर्मठजवळ रस्त्याचा एक अरुंद भाग आहे, जिथे डोंगराळ प्रदेशात वाहतूक कोंडी टाळण्यासाठी वाहनांची ये-जा काळजीपूर्वक नियंत्रित केली जाते. वाहतूक शिस्तबद्ध पद्धतीने सुरू ठेवली जाते आणि वाहने एकाच रांगेत पुढे जातात. त्या दिवशी सर्व चालक नियमांचे पालन करताना दिसत होते. विरुद्ध दिशेने येणारी मोजकी वाहनेही शिस्त पाळत होती. मात्र संपूर्ण व्यवस्था बिघडवण्यासाठी एका अधीर चालकानेच पुरेसे होते! एक कार रांग मोडून पुढे जाण्याचा प्रयत्न करू लागली. काही क्षणांतच डझनभर इतर वाहनेही तिच्या मागे जाऊ लागली. सुरुवातीला सुरळीत आणि नियंत्रित पद्धतीने पुढे जाणारी वाहतूक पाहता पाहता पूर्णपणे विस्कळीत झाली. रस्त्याच्या त्या अरुंद भागात दोन्ही दिशांनी येणारी वाहने एकमेकांत अडकली आणि भीषण वाहतूक कोंडी झाली. जेव्हा मी एका चालकाला नियम तोडण्यापासून रोखण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा तो माझ्या जवळून वेगाने निघून गेला आणि मला धडक देता देता वाचला। त्याच्या या कृत्याचा त्याच्याकडे एक सरळसोट तर्क होता : ‘जेव्हा सगळेच लोक नियम तोडत आहेत, तेव्हा मीच नियम पाळणारा मूर्ख का बनू?’ त्याच्या या उत्तराने एक अस्वस्थ करणारे सत्य समोर आणले। याआधी बहुतेक लोक संयमाने आपली पाळी येण्याची वाट पाहत नव्हते कारण ते नियमांचा आदर करत होते। ते फक्त कोणीतरी दुसऱ्याने आधी नियम तोडण्याची वाट पाहत होते। तसे घडताच बाकीचेही त्याच्यामागे चालू लागले। परिणाम आधीच ठरलेला होता : जी प्रक्रिया कोणत्याही अडथळ्याविना पूर्ण व्हायला हवी होती, ती सगळ्यांसाठी एक तासाची डोकेदुखी बनली। कामाच्या ठिकाणीही मी अनेकदा अशाच प्रकारचे वर्तन होताना पाहिले आहे। लोक अनेकदा योग्य काम करण्याऐवजी सोयीचा मार्ग निवडतात। उदाहरणार्थ, मी अनेकदा पाहिले आहे की ग्राहकांसमोर सादर करायची सामग्री तयार करण्यासाठी संघ शेवटच्या क्षणी धावपळ करून कामाला लागतात, जरी त्यांच्याकडे आधीच काम सुरू करून ते निवांतपणे पूर्ण करण्यासाठी पुरेसा वेळ असतो. पण कळत नाही का, अत्यंत दबावाखाली कसातरी एखादे काम पूर्ण करणे हीच अभिमानाची गोष्ट मानली जाते आणि आधीच नियोजन करून वेळेत काम पूर्ण करण्याकडे दुर्लक्ष केले जाते. मात्र, या धावपळीच्या प्रक्रियेत अशा चुका होतात, ज्या टाळता आल्या असत्या. घाईघाईत असे निर्णयही घेतले जातात, ज्यामुळे विनाकारण तणाव निर्माण होतो. सादरकर्ता आणि पुनरावलोकक या दोन्ही भूमिका पार पाडताना या परिस्थितींचा अनुभव घेतल्यानंतर मला माहीत आहे की आधीच टाळता आले असते अशा चुकांमधून सावरण्यासाठी लोकांना अनेकदा किती संघर्ष करावा लागतो. मानसशास्त्रज्ञ या प्रवृत्तीला ‘किमान प्रयत्नांचा नियम’ (लॉ ऑफ लीस्ट इफर्ट) म्हणतात. वाहतूक कोंडीच्या त्या घटनेत आणि कार्यस्थळावरील परिस्थितींमध्येही लोक सुरुवातीला तुलनेने सोपा वाटणारा मार्ग निवडून तात्काळ समाधान मिळवू इच्छितात. परंतु अल्पकालीन लाभ अनेकदा नंतर अधिक त्रासाचे कारण ठरतो—मग ते वाहतूक कोंडीत अडकणे असो किंवा शेवटच्या क्षणी निर्माण झालेल्या गोंधळाला सामोरे जाणे असो. काळानुसार या अनुभवांतून शिकून मी काही तत्त्वे अंगीकारली आहेत, जी मला तात्कालिक आरामाऐवजी दीर्घकालीन यशाला प्राधान्य देण्यास मदत करतात. ती पुढीलप्रमाणे आहेत : 1. इतरांना दोष देण्याऐवजी आपल्या कृतींची जबाबदारी स्वतः घ्या. 2. तात्कालिक समाधानाऐवजी दीर्घकालीन लाभ निवडा. 3. आधीच नियोजन करा, काम लवकर सुरू करा आणि आकस्मिक परिस्थितींना सामोरे जाण्यासाठी नेहमी मानसिक तयारी ठेवा. 4. लक्षात ठेवा की चारित्र्य घडवण्यासाठी अनेक वर्षे लागतात, पण ते बिघडवण्यासाठी काही क्षण पुरेसे असतात. 5. काहीही करण्यापूर्वी एकदा गांभीर्याने नक्की विचार करा. आणि शेवटी, तत्त्वज्ञ प्लेटो यांचे हे वचन नेहमी लक्षात ठेवा : ‘सर्वांत पहिला आणि सर्वांत मोठा विजय म्हणजे स्वतःवर मिळवलेला विजय होय.’ अनेक लोक संयमाने आपल्या पाळीची वाट पाहत नाहीत कारण ते नियमांचा आदर करतात. उलट, ते या प्रतीक्षेत असतात की दुसरा कोणी आधी नियम तोडावा. असे होताच तेही त्याच्यामागे चालू लागतात. अशा प्रकारे शिस्त भंग पावते. (हे लेखकाचे स्वतःचे विचार आहेत)