बलराज संघई यांचा कॉलम:क्षमा भावनेत जगणे हेच खरे अध्यात्म

भाद्रपद शुक्ला पंचमी ऋषिपंचमी पासून भाद्रपद पौर्णिमापर्यंत जैन धर्म अनुयायी या पर्यूषण पर्व काळात दशलक्षण धर्म अर्थात आत्म्याच्या दहा स्वभावांना चिंतन मनपूर्वक आत्मसात करण्याचा प्रयत्न करतात. या पर्वाची सुरुवात उत्तम क्षमा या स्वभावाने होते तर सांगता क्षमावली अथवा क्षमा पर्वाने होते. भाद्रपद पौर्णिमेच्या दिवशी सर्व जैन बांधव एकमेकांना नमस्कार करतात. लहान मोठे सर्व एकमेकांची क्षमा मागतात. मागील वर्षभराच्या काळात आपल्या कडून व्यवहार करत असताना घरात, समाजात वावरत असताना, कळत नकळत कोणास कसल्या ही प्रकारची सूक्ष्म इजा पोहोचली असेल, दुःख झाले असेल, क्लेश निर्माण झाले असतील, राग द्वेष पूर्वक काही मानसिक अपराध केले असतील तर या सर्वांची मनःपूर्वक क्षमा मागितली जाते. जैन धर्मात संन्यस्त साधू व गृहस्थांसाठी दररोज दिवसा अखेरीस प्रतिक्रमण नावाची प्रक्रिया करण्याचा संकल्प व्रत दिले जाते. यामध्ये शांतीपूर्वक समभावात आसन ग्रहण करून सकाळी उठल्यापासून ते सायंकाळी सर्व क्रियांतून निवृत्त होई पर्यंत आपल्या व्यवहारातून आचरणाद्वारे, सूक्ष्म अती सूक्ष्म जीवापासून ते प्रत्यक्ष व्यवहार केलेल्या जीवांपर्यंत, मनुष्यप्राणी, पशु पक्षी, जीव अजीव सर्व यापैकी कोणासही आपल्या द्वारे कसल्याही प्रकारचे दुःख क्लेश पोहोचले असल्यास अंतकरण पूर्व क्षमा मागितली जाते. दिवसभर केलेल्या क्रिया, पूजा पाठामध्ये घडलेल्या चुका, अनावधानाने सूत्र उच्चारणामध्ये काही विकृती झाली असल्यास, आराध्य भगवंताचा आपल्याकडून कसल्याही प्रकारचा अविनय घडला असल्यास ,उपवास आदी संकल्प मध्ये काही विकल्प निर्माण झाले असल्यास या बाबत त्या सर्व क्रियांची क्षमा मागितली जाते. पूजा पाठामध्ये मंगल द्रव्याचा अपव्यय केला असल्यास त्या बद्दल क्षमा मागितली जाते. मन, वचन आणि शरीरा द्वारे घडणाऱ्या सर्व क्रियांमधील कळत नकळत झालेल्या सर्व दोषांबद्दल पश्चाताप व्यक्त करून भविष्यकाळ उज्वल होण्याची याचना केली जाते. अखेरीस सर्व दुःखातून मुक्ती मिळून समाधीमरण प्राप्त होण्याची उत्कृष्ट आकांक्षा व्यक्त केली जाते. या प्रतिक्रमण क्रिये प्रमाणेच दशलक्षण धर्म पर्व समाप्तीच्यावेळी वार्षिक क्षमावली पर्व साजरे केले जाते व त्यामध्ये सर्व जीवांची सर्व व्यवहाराविषयी क्षमा मागितली जाते. सर्व धर्मबंधू भगिनी एक दुसऱ्याची सजातीय विजातीय सर्वांची अंत:करण पूर्वक क्षमायाचना करतात. कोणाविषयी मनात कसल्याही प्रकारचा राग द्वेष राहू नये. त्यामुळे परत नवीन कर्मबंध होऊ नये. वर्तमान व भविष्यकाळ आत्मसमृद्धीच्या दृष्टीने उज्वल व्हावा या उत्कृष्ट भावनेने सर्वजण " मला क्षमा करा... मला क्षमा करा " असे मोठ्या मनाने मंगल भाव व्यक्त करतात. सर्व धर्म बंधू भगिनी एकमेकांना क्षमा करून कोणा विषयी कसलाही राग द्वेष न बाळगता अंत:करण परम, पावन, पवित्र करतात. या प्रकारे विनयपूर्वक आत्मसमृद्धीच्या पर्यूषण पर्वाची सांगता केली जाते. (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) (संपर्क- 9420015108)