नवनीत गुर्जर यांचा कॉलम:आंदोलनात मीम्स आणि कार्टून असे वेगाने धावले की त्यांचा वेग मोजणे कठीण झाले

सर्वात मोठी संपत्ती काय आहे? शिक्षण. ज्ञान. जीवनाच्या या सर्वात महत्त्वाच्या निधीवरच दरोडा पडू लागला तर त्याचे परिणाम काय होतील? हे खरे आहे की, शिक्षण आणि ज्ञानाचा कोणत्याही पदवीशी किंवा कोणत्याही स्पर्धात्मक परीक्षेपेक्षा जास्त संबंध नाही, पण याचा अर्थ असा नाही की नीट पेपर फुटणे ही मोठी गोष्ट नाही! सरकार आणि व्यवस्थेचे हे सर्वात मोठे अपयश आहे. अखेर वीस-बावीस लाख मुलांच्या भविष्याचा प्रश्न होता. त्यांच्या मेहनतीचे वाया जाण्याचा प्रश्न होता. कोणाची एक वर्षाची मेहनत. कोणाची दोन-तीन वर्षांची मेहनत. काही तर यापेक्षा जास्त वेळा प्रयत्न करणारेही होते. या सगळ्यांच्या पालकांची स्वप्नेही वारंवार तुटली, ते वेगळेच! पण नव्या मुलांनी करून दाखवले. जे सरकार कधी झुकत नव्हते, अखेर त्याला झुकावे लागले. देशभरातून हजारो तरुण जंतर-मंतरवर पोहोचले आणि त्यांनी संपूर्ण दिल्ली आणि येथील केंद्रीय सत्तेला हादरवून सोडले. असे म्हणता येईल की हा राग केवळ नीट पेपरफुटीबद्दल नव्हता, या रागात आणखी बरेच काही समाविष्ट होते. तरुणांचा हा राग अनेक वेगवेगळ्या गोष्टींकडे आणि त्यांच्या खोलीकडे निर्देश करत आहे. उशिरा का होईना, केंद्र सरकारने हा राग समजून घेतला किंवा असे म्हणायला हवे की ही समज तिची मजबुरी होती. सरकारला चांगलेच माहीत आहे की, भारतात 30 वर्षांपर्यंतच्या तरुणांची लोकसंख्या सुमारे 75 कोटी आहे, जी अमेरिका आणि युरोपियन युनियनच्या एकत्रित लोकसंख्येपेक्षाही जास्त आहे. केवळ 15 ते 29 वयोगटातील तरुणांची लोकसंख्याच 37 कोटी आहे. आपल्या देशाची मजबुरी अशी आहे की, आपले कृषी उत्पन्न सर्वाधिक दबावाखाली आहे. याच कारणामुळे आपले तरुण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेपासून दूर जात आहेत. सेवा-आधारित अर्थव्यवस्था आपल्या तरुणांच्या संधींना शहरांकडे केंद्रित करत आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ही शहरे देखील आपल्या तरुणांना पुरेसे संधी देऊ शकत नाहीत. आता प्रश्न असा आहे की, विरोधकांना नालायक ठरवणारे सरकार या जेन-झी (Gen-Z) समोर का झुकले? हे आंदोलन आधुनिक तंत्रज्ञानाने भरलेले होते. मीम्स आणि कार्टून इतक्या वेगाने धावत होते की त्यांची गती मोजणे कठीण झाले होते. फेसबुक, इन्स्टा सर्व असे भरले होते, जणू काही त्यांचा जन्मच या आंदोलनाला यशस्वी करण्यासाठी झाला होता! बिहारमध्ये शांततापूर्ण आंदोलन करणाऱ्या तरुणांनी एक आदर्श घालून दिला. ते लाठ्या घेऊन तैनात असलेल्या पोलिसांकडे जात आणि विचारत- पोलीस अंकल, लाठ्या कधी चालवणार? वॉटर कॅनन कधी मारणार, आम्हाला नाचायचं आहे? अश्रुधुराचा साठा संपला आहे का? याशिवाय, सरकार झुकण्याची किंवा आंदोलन यशस्वी होण्याची जी काही स्पष्ट कारणे दिसतात, ती अशी आहेत- या मुलांचा राजकारणाशी फारसा संबंध नव्हता. हे काही शेतकरी नव्हते की जंतर-मंतरवर आंदोलन करत राहिल्याने त्यांच्या पिकांचे नुकसान झाले असते! त्यांना नोकरी किंवा कारखाने नव्हते की त्यांचे बँक खाते तपासले गेले असते. आयकर किंवा ईडी त्यांच्या मागे लावली असती! कोणालाही कोणतेही पद किंवा खुर्ची मिळवण्याची लालसा नव्हती की काही लोकांना आमिष दाखवून त्यांच्यात फूट पाडली असती! मग या नवीन मुलांची भाषा आणि शैली सरकारला, पोलिसांना किंवा प्रशासनाला समजत नव्हती. आंदोलनाची त्यांची डावपेचही अगदी नवीन होती. पोलीस त्यांना काठ्या दाखवत तेव्हा ते राष्ट्रगीत गाऊ लागत. कधी काठ्या मारणाऱ्या पोलिसांवर ते फुले उधळत होते. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून त्यांच्यासाठी मदत पाठवली जात होती. कुणी अन्न पाठवत होतं. कुणी इतर रसद किंवा सामान. निश्चितच या सर्व घडामोडी पाहून सरकारने विद्यार्थी आंदोलनातूनच सुरू झालेल्या जेपींच्या महा-आंदोलनाचाही आढावा घेतला असेल! याच कारणामुळे पहिल्यांदाच आंदोलनकर्त्यांच्या मागण्या मान्य करून एका कॅबिनेट मंत्र्याचा राजीनामा घेण्यात आला. जन-जी च्या आंदोलनाची खास गोष्ट ही होती की त्यांनी सोनम वांगचुक यांच्यासारख्या गंभीर व्यक्तिमत्त्वाला पुढे आणले. वांगचुक हेच या आंदोलनाचा असा चेहरा होते, जे कोणत्याही दबावापुढे झुकू शकत नव्हते आणि शेवटी ते झुकलेही नाहीत. जंतर-मंतरवर लावलेले एक पोस्टर खूप समर्पक होते - "आपल्या शिक्षण व्यवस्थेत दोनच गोष्टींची कमतरता आहे - पहिली शिक्षण आणि दुसरी व्यवस्था!" या रागात खूप काही होतं... म्हणता येईल की हा राग केवळ पेपरफुटीबद्दल नव्हता, यात आणखीही बरंच काही समाविष्ट होतं. हा राग अनेक वेगवेगळ्या गोष्टींकडे आणि त्यांच्या खोलीकडे निर्देश करत आहे. उशिरा का होईना, सरकारने हा राग समजून घेतला किंवा असं म्हणायला हवं की ही समज तिची (सरकारची) मजबुरी होती.