एन. रघुरामन यांचा कॉलम:एआय वेगाने उत्तरे देऊ शकते, पण योग्य निर्णय घेण्यासाठी वेळ लागतो

दर आठवड्याला मी मुंबईतील माटुंगा येथील साऊथ इंडियन भजन समाज मंदिरात जात असे. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराबाहेर शांत भावनेने, साधे कपडे घालून बसलेल्या एका भिकाऱ्याची अनेक भाविकांना सवय झाली होती. इतर भिकाऱ्यांप्रमाणे तो भीक मागत नसे, तर त्याऐवजी डोळे मिटून, हात जोडून प्रार्थनेत लीन असायचा. काही लोक त्याच्यासमोर अंथरलेल्या वस्त्रावर नाणी ठेवत असत, कारण त्यांना त्याच्या चेहऱ्यावर भक्तीभाव दिसायचा, तर बरेच लोक न थांबता पुढे निघून जात असत. रस्त्याच्या पलीकडे एक लोकप्रिय दक्षिण भारतीय रेस्टॉरंट होते, जे तामिळनाडूतील एका हॉटेल व्यावसायिकाकडून चालवले जात असे. सध्या त्या इमारतीचे पुनर्विकास काम सुरू आहे. हे रेस्टॉरंट दररोज सकाळी नाष्ट्याच्या व दुपारी जेवणाच्या वेळी खचाखच भरलेले असायचे. मंदिरात पूजा-अर्चा केल्यानंतर पारंपरिक धोतर व अंगवस्त्र नेसलेले, कपाळावर विभूती व कुंकू लावलेले लोक तिथे पोहोचायचे. त्यांच्यापैकी काही नियमित येणारे होते, तर काही माझ्यासारखे कधीतरी येणारे होते. एका दुपारी रेस्टॉरंटचा एक नियमित ग्राहक कल्याण सुंदरम गुपचूप मालकाकडे गेले व त्यांनी विचारले, तुम्हाला माहीत आहे का की इथे काही लोक जेवण करून पैसे न देताच निघून जातात? मालक काही बोलणार, त्याआधीच त्यांनी रेस्टॉरंटच्या बाहेर उभ्या असलेल्या एका धोतर नेसलेल्या व्यक्तीकडे बोट दाखवले. सुंदरम म्हणाले, मी अनेक दिवसांपासून त्याच्यावर लक्ष ठेवून आहे. तो सहसा माझ्यानंतर रेस्टॉरंटमध्ये प्रवेश करतो. जसे तुमचे लक्ष दुसरीकडे जाते - उदाहरणार्थ जेव्हा तुम्ही खाली पडलेले नाणे उचलण्यासाठी वाकता किंवा देव्हाऱ्यात अगरबत्ती लावू लागता, तेव्हा तो पैसे न देता गुपचूप बाहेर पडतो. मालकाने त्या व्यक्तीकडे पाहिले आणि हसत विचारले, अच्छा तो माणूस? पण असे फक्त काही दिवसांपासून होत नाहीये. मला तर वाटते की तो अनेक महिन्यांपासून इथे पैसे न देता जेवण करत आहे. हे ऐकून ग्राहक आश्चर्यचकित झाला. तो म्हणाला, तुम्हाला माहीत आहे की तो तुमची फसवणूक करत आहे, तरीही तुम्ही त्याला असे करू देत आहात? लगेच उत्तर देण्याऐवजी मालकाने त्याला हळूच एका बाजूला नेले. दरम्यान, ते वाट पाहत असलेल्या काही ग्राहकांना जेवण वाढत राहिले. मग मंदिराकडे बोट दाखवत ते म्हणाले, बघा, तो प्रार्थना करत आहे. तुम्हाला काय वाटते, या वेळी तो कोणत्या गोष्टीसाठी प्रार्थना करत असेल? ग्राहकाने उपहासात्मक टोला लगावत उत्तर दिले, कदाचित तो देवाला धन्यवाद देत असेल की तो पकडला गेला नाही. मालकाने मान हलवत म्हटले, तुम्ही बरोबर बोलत आहात. काही क्षण थांबल्यानंतर त्यांनी आणखी एक प्रश्न विचारला, आणि तुम्हाला काय वाटते, माझ्या रेस्टॉरंटमध्ये प्रवेश करण्यापूर्वी तो काय प्रार्थना करत असेल? ग्राहकाने आत्मविश्वासाने सांगितले, हेच की तो पकडला जाऊ नये. मालक हसले आणि मान हलवत म्हणाले, मी यात थोडा बदल करेन. शक्यतो तो अशी प्रार्थना करत असेल की रेस्टॉरंट नेहमी इतके खचाखच भरलेले असावे की मी बाहेर पडताना कोणाचे लक्षच जाऊ नये. ग्राहक गप्प झाला. मालक पुढे म्हणाले, आता सांगा, माझ्या कुटुंबाव्यतिरिक्त व माझ्याशिवाय असे कोण आहे, जे दररोज मनापासून हे रेस्टॉरंट नेहमी भरलेले राहावे म्हणून प्रार्थना करत असेल? ग्राहक काही बोलू शकणार, त्याआधीच मालकाने स्वतःच उत्तर देत म्हटले, म्हणूनच ती व्यक्ती जेव्हा जेव्हा इथे येते, तेव्हा मी मुद्दाम माझी नजर बाहेर जाणाऱ्या दरवाजावरून वळवतो व त्याला गुपचूप जाऊ देतो. ग्राहक अविश्वासाने मालकाकडे पाहू लागला. मालक पुन्हा एकदा हसले व म्हणाले, कधीकधी पूर्ण मनाने केलेल्या प्रार्थनेच्या बदल्यात एका वेळचे जेवण ही खूप छोटी किंमत असते. शनिवारी भोपाळमध्ये शिक्षकांच्या एका मेळाव्याला संबोधित करताना मला ही गोष्ट आठवली. ते शिक्षक त्यांच्या पदवी कार्यक्रमांसाठी विद्यार्थ्यांचे स्वागत करण्याची तयारी करत होते. मी त्यांना सांगितले की अशा वेळी, जेव्हा मुले एआयच्या मदतीने प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर त्वरित मिळवू इच्छितात, तेव्हा त्यांच्यासाठी विवेकबुद्धीचा विकास सर्वात जास्त महत्त्वाचा ठरेल. मी त्यांना विनंती केली की त्यांनी विद्यार्थ्यांना ‘एक रुका हुआ फैसला’ सारखे चित्रपटही दाखवावेत, ज्यांची कथा त्यांना त्यांचे वैयक्तिक पूर्वग्रह, पक्षपात व राग कमी करण्यात मदत करू शकेल. फंडा असा आहे की, एआय काही सेकंदात उत्तर देऊ शकते, परंतु विवेक म्हणजे सर्वात जलद उत्तर शोधणे नव्हे. जे इतरांकडून सुटून जाते ते पाहण्याबद्दल, ज्या गोष्टी मोजता येत नाहीत त्यांचे मूल्यमापन करण्याबद्दल व जिथे तर्कशास्त्र केवळ शिक्षेची मागणी करते, तिथे करुणा निवडण्याबद्दल हे आहे. अशा प्रकारचे निर्णय आजही एआय नाही, तर मानवाचे हृदयच घेऊ शकते.