एन. रघुरामन यांचा कॉलम:अभियांत्रिकी म्हणजे प्रत्येक मुलासाठी प्रेम व्यक्त करण्याचा एक आराखडा

म्हणतात की गरज ही शोधाची जननी आहे. पण पारंपरिक आणि कष्टकरी कुटुंबांत वाढणाऱ्या अनेक मुलांसाठी शोधाची खरी जननी त्यांची आईच असते. पिढ्यान्‌पिढ्या मुले पाहत आली आहेत की त्यांच्या आया स्वयंपाकघरात आणि घरातील इतर कामांत सतत आणि एकट्याने अडचणींचा सामना करत असतात. लहानपणी त्यांच्यावरील आपले प्रेम छोट्या-छोट्या कामांतून दिसून येत असे—लहान भांड्यांत पाणी आणणे, मळलेले कपडे धुण्याचा प्रयत्न करणे, भाज्या सोलणे किंवा एखाद्या कोपऱ्यात झाडू मारणे. पण काळ जसजसा पुढे गेला, तसतसे कॉलेज आणि नोकरीमुळे आपण त्यांच्यापासून दूर गेलो आणि आपल्या आया शारीरिक कष्टांचा भार एकट्याने उचलत राहिल्या. ज्यांच्याकडे अतिरिक्त पैसे होते, त्यांनी पैशांच्या जोरावर यावर उपाय शोधला—वॉशिंग मशीन, मिक्सर-ग्राइंडर किंवा आधुनिक स्वयंपाकाची शेगडी खरेदी केली. पण ज्या कुटुंबांकडे महागडी ग्राहक उपकरणे खरेदी करण्यासाठी पैसे नसतील, मात्र आईसाठी मुलांचे प्रेम तितकेच खोल असेल, त्या कुटुंबांचे काय? असेच आहेत केरळमधील १२ वर्षीय शालेय विद्यार्थी लेविन पॉलोज. आपल्या आईचा रोजचा थकवा कमी करण्याच्या तीव्र इच्छेने प्रेरित होऊन लेविनने सिद्ध करून दाखवले की गाढ प्रेमात वैज्ञानिक विचारांना जन्म देण्याची अनोखी ताकद असते. कोणतेही बजेट किंवा आधुनिक प्रयोगशाळा नसताना त्याने घराचे रूपांतर अभियांत्रिकीच्या ‘स्वतः करा’ अशा जागेत केले. आपल्या निखळ समर्पणातून आणि टाकाऊ वस्तूंच्या मदतीने त्याने उपयोगी रोबोटिक्स उपकरणे तयार केली. इतरांना जिथे कचरा दिसत होता, तिथे लेविनला आपल्या आईचा थकवा दूर करण्याचे उपाय दिसत होते. आपल्या कल्पनाशक्तीच्या बळावर त्याने भंगार साहित्यापासून आईला दिलासा देणारी स्वयंचलित उपकरणे तयार केली. केवळ कार्डबोर्ड, जुन्या तारा, वापरलेल्या बॅटऱ्या, छोट्या विद्युत मोटारी, धागे आणि प्लास्टिकच्या भंगारापासून त्याने घरकामात मदत करणाऱ्या अनेक वस्तू बनवल्या. त्यांपैकी काही येथे सादर आहेत: स्वयंचलित अन्न ढवळणारे यंत्र आणि पोळी बनवणारे यंत्र: स्वयंपाक करताना सतत करावी लागणारी शारीरिक मेहनत कमी करण्यासाठी लेविन यांनी एक मोटरचालित उपकरण तयार केले, जे भांड्यांवर ठेवता येते. हे आपोआप अन्न ढवळत राहते, त्यामुळे आई गरम शेगडीपासून दूर राहू शकतात. तसेच त्यांनी अन्न गाळण्याची साधने आणि ‘स्वतः बनवा’ प्रकारचे पोळी बनवणारे यंत्रही तयार केले. रोबोटिक फरशी साफ करणारे यंत्र: सामान्य प्लास्टिकच्या डब्यांपासून, सहज उपलब्ध भागांपासून आणि छोट्या मोटर्सच्या साहाय्याने बनवलेले हे प्रभावी व्हॅक्यूम क्लीनर झाडू मारताना वाकल्यामुळे होणारा त्रास दूर करते. कचरा आणि पाणी सहाय्यक: त्यांनी आपल्या अभियांत्रिकी कौशल्याची घराबाहेरही चाचणी घेतली. पाणी आणण्यासाठी आणि घरगुती कचऱ्याची विल्हेवाट लावण्यासाठी त्यांनी स्वयंचलित प्रणाली तयार केली, ज्यामुळे हाताने करावी लागणारी मेहनत मोठ्या प्रमाणात कमी झाली. पुठ्ठ्याचा ह्युमनॉइड: आपल्या प्रयत्नांना एका टप्प्यावर नेत त्यांनी पुठ्ठ्यापासून एक संपूर्ण ह्युमनॉइड रोबोटची रचना तयार केली. एकात्मिक इलेक्ट्रॉनिक सर्किट्स मानवी कामे कशी करू शकतात, हे दाखवणे हा त्यामागचा उद्देश होता. रिमोट-कंट्रोल्ड पडदे हलवणारे यंत्र: जड पडदे ओढताना होणारी अडचण लक्षात घेऊन लेविनने खिडक्यांच्या वर मोटरचालित ट्रॅक बसवला. त्यामुळे रिमोटचे बटण दाबताच पडदे सहजपणे उघडता आणि बंद करता येतात. लेविनची कहाणी इंटरनेटवर लोकप्रिय झाली, कारण त्यांनी आपल्या अडचणी लपवल्या नाहीत. प्रयत्न आणि चुका करण्याचे हे एक सहजसुंदर उदाहरण होते. आपल्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर ते अभियांत्रिकीची नैसर्गिक प्रक्रिया शेअर करतात. प्रेक्षकांना केवळ चमकदार आणि तयार गॅजेट्सच दिसत नाहीत, तर गुंतागुंतीचे वायरिंग, अयशस्वी प्रयत्न, निष्फळ ठरलेल्या स्पार्क्स हेही दिसतात आणि लेविन आपल्या चुका किती संयमाने ओळखतात, हेही दिसते. त्यांच्या याच जिद्दीने सरकारच्या सर्वोच्च स्तराचे लक्ष वेधून घेतले. केरळचे मुख्यमंत्री व्ही. डी. सतीशन यांनी त्यांचा सत्कार केला आणि जवळजवळ कोणत्याही साधनसामग्रीशिवाय उच्चस्तरीय ऑटोमेशनची उपकरणे तयार केल्याबद्दल या तरुण नवोन्मेषकाचे कौतुक केले. अभियांत्रिकीचा निरीक्षणाचा विषय म्हणून मुलांना परिचय करून द्यावा. त्यांना सांगा की घराच्या आसपास नजर फिरवून पाहा आणि आई-वडील, आजी-आजोबा व भावंडांना कोणती कामे करताना अडचणी येतात ते निरीक्षण करा. अशी कोणती वारंवार करावी लागणारी आणि दमवणारी कामे आहेत, ज्यांमुळे दिवस संपता-संपता त्यांना सुस्कारे टाकावे लागतात? त्यानंतर मुलांच्या सहानुभूतीचे रूपांतर नवोन्मेषात करण्यास त्यांना मदत करा. मुद्दा असा आहे की अभियांत्रिकी हा केवळ एक शैक्षणिक विषय नाही, तर आपल्या प्रियजनांची काळजी घेण्याचे साधनही आहे. अभियांत्रिकीच्या माध्यमातून इतरांना मदत करू इच्छिणाऱ्या प्रत्येक मुलासाठी हा एक आराखडा आहे.