नाशिकच्या सुरगाण्यातील उधमाळ ठरणार देशातील पहिले 'डार्क स्काय' गाव; खगोल पर्यटन आणि रोजगाराला मिळणार मोठी चालना

पर्यटनाने समृद्ध असलेले, हिरवाईने नटलेले आणि ऐतिहासिक-अध्यात्मिक वारसा लाभलेल्या नाशिक जिल्ह्याच्या शिरपेचात आणखी एक मानाचा तुरा रोवला जात आहे. नाशिक जिल्ह्यातील सुरगाणा तालुक्यातील दुर्गम आदिवासी भाग असलेल्या 'उधमाळ' (Udhamal) या गावाने खगोलशास्त्राच्या क्षेत्रात एक नवा इतिहास रचण्याच्या दिशेने पाऊल टाकले आहे. 'डार्कस्काय इंटरनॅशनल' (DarkSky International) या आंतरराष्ट्रीय संस्थेकडून अधिकृतपणे प्रमाणित होणारे उधमाळ हे भारतातील पहिले 'डार्क स्काय समुदाय' (Dark Sky Community) गाव ठरणार आहे. या आगळ्यावेगळ्या उपक्रमामुळे या भागाला आता आंतरराष्ट्रीय खगोल पर्यटनाच्या नकाशावर नवी ओळख मिळणार आहे.

प्रकल्पाची पार्श्वभूमी, महत्त्व आणि उदि्दष्टे:

• पेसा कायद्यांतर्गत ग्रामसभेचा ऐतिहासिक ठराव: प्रकाश प्रदूषण कमी करण्यासाठी आणि रात्रीच्या नैसर्गिक आकाशाचे संवर्धन करण्यासाठी उधमाळच्या ग्रामसभेने अत्यंत दूरदृष्टी दाखवत पेसा (PESA) कायद्यांतर्गत एक महत्त्वपूर्ण ठराव मंजूर केला आहे. या ठरावानुसार गावात कमीत कमी आणि योग्य दिशेने प्रकाश फेकणाऱ्या (Smart Lighting) पर्यावरणपूरक व ऊर्जा-कार्यक्षम प्रकाशयोजनांचा अवलंब करण्यात येणार आहे, जेणेकरून रात्रीच्या आकाशाचे सौंदर्य आणि तेथील तारकाविश्व अबाधित राहील.

• ४२.१४ लाखांच्या निधीस प्रशासकीय मान्यता: या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीसाठी जिल्हा वार्षिक आदिवासी उपयोजना २०२६-२७ अंतर्गत नाविन्यपूर्ण योजनेतून ४२.१४ लाख रुपयांच्या निधीस जिल्हाधिकारी तथा जिल्हा नियोजन समितीचे सदस्य सचिव आयुष प्रसाद यांनी प्रशासकीय मान्यता दिली आहे. या निधीच्या माध्यमातून रात्रीच्या आकाशाच्या गुणवत्तेचे मूल्यांकन, आधुनिक व जबाबदार प्रकाशयोजनांची उभारणी, व्यापक जनजागृती कार्यक्रम आणि स्थानिक आदिवासी युवकांसाठी विशेष प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली जाणार आहेत.

• विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवणे: या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश केवळ पर्यटन वाढवणे हा नसून, जिल्ह्यातील व राज्यातील विद्यार्थ्यांमध्ये खगोलशास्त्र (Astronomy) आणि अवकाश संशोधनाविषयी गोडी निर्माण करणे हा आहे. उधमाळचे नैसर्गिकरीत्या अंधारमय आणि प्रदूषणमुक्त आकाश तरुण पिढीमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि जिज्ञासू वृत्ती विकसित करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे.

खगोल पर्यटन आणि शाश्वत उपजीविकेच्या नवीन संधी:

स्थानिक पातळीवर 'अॅस्ट्रो-टुरिझम' (Astro-Tourism) ही संकल्पना रुजल्यामुळे उधमाळ आणि परिसरातील नागरिकांना नैसर्गिक वारसा जपत शाश्वत उपजीविकेच्या व रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध होणार आहेत. देश-विदेशातील खगोल अभ्यासक, संशोधक आणि पर्यटक शहराच्या कृत्रिम प्रकाशापासून दूर जाऊन आकाशगंगेचा (Milky Way) आणि ताऱ्यांचा स्वच्छ व विहंगम नजराणा अनुभवण्यासाठी या गावात दाखल होणार आहेत. राज्य शासनाच्या प्रस्तावित 'राज्य डार्क स्काय धोरणा'शी हा उपक्रम सुसंगत असून, रात्रीच्या आकाश संवर्धनाच्या क्षेत्रात नाशिक जिल्हा या प्रकल्पामुळे संपूर्ण महाराष्ट्रात अग्रणी भूमिका बजावत आहे.