पृथ्वीच्या दोन्ही ध्रुवांवरील बर्फाचे प्रमाण घटले; आर्क्टिकमध्ये दहाव्या तर अंटार्क्टिकमध्ये तिसऱ्या क्रमांकाच्या नीचांकी बर्फाची नासाची नोंद

पुणे: यंदाच्या हिवाळ्यात आणि उन्हाळ्यात उत्तर ध्रुवीय प्रदेश (आर्क्टिक) आणि दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशातील (अंटार्क्टिक) बर्फाचे प्रमाण सरासरीपेक्षा उल्लेखनीय रित्या कमी राहिल्याची चिंताजनक नोंद अमेरिकी अवकाश संशोधन संस्था 'नासा' (NASA) ने घेतली आहे. दरवर्षी मार्च आणि सप्टेंबर महिन्यात या ध्रुवीय नोंदी घेतल्या जातात. चालू वर्षी आर्क्टिकच्या उन्हाळ्यात दहाव्या क्रमांकाच्या, तर अंटार्क्टिकच्या हिवाळ्यात तिसऱ्या क्रमांकाच्या नीचांकी बर्फाची नोंद झाल्याचे उघडकीस आले आहे.

'नासा' आणि नॅशनल स्नो अँड आइस डेटा सेंटर (NSIDC) तर्फे १९७८ पासून उपग्रहांच्या साहाय्याने दोन्ही ध्रुवीय प्रदेशांतील बर्फाच्या कमाल आणि किमान विस्ताराचे सातत्यपूर्ण निरीक्षण केले जाते. उत्तर ध्रुवीय प्रदेशातील बर्फाचे प्रमाण उत्तर गोलार्धातील हिवाळ्याच्या अखेरीस, म्हणजेच मार्चमध्ये कमाल पातळीवर पोहोचते, तर उन्हाळ्यात बर्फ वितळल्यामुळे तेथील उन्हाळ्याच्या अखेरीस, म्हणजेच सप्टेंबरमध्ये किमान पातळीवर नोंदले जात असते. याउलट, दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशात मार्चमध्ये किमान आणि तेथील हिवाळ्याच्या शेवटी, म्हणजेच सप्टेंबरमध्ये कमाल बर्फाची नोंद होत असते.

नासाने प्रसिद्ध केलेल्या आकडेवारीनुसार, १४ सप्टेंबर रोजी अंटार्क्टिकामध्ये यावर्षीच्या बर्फाचा कमाल विस्तार १७.५९ दशलक्ष वर्ग किलोमीटर इतका नोंदवला गेला. बर्फाचा हा कमाल विस्तार २०२३ या नीचांकी वर्षापेक्षा जरी जास्त असला, तरी दीर्घकालीन कमाल नोंदींच्या तुलनेत हा आतापर्यंतचा तिसऱ्या क्रमांकाचा नीचांकी विस्तार ठरला आहे. दुसरीकडे, आर्क्टिक प्रदेशात १२ सप्टेंबर रोजी बर्फाचा ४.६ दशलक्ष वर्ग किलोमीटर इतका किमान विस्तार नोंदवला गेला. हा विस्तार २००८, २०१० आणि २०२५ या वर्षांतील किमान विस्ताराशी साधर्म्य राखणारा असून, आतापर्यंतचा हा दहाव्या क्रमांकाचा नीचांकी किमान विस्तार ठरला आहे. याशिवाय, यावर्षीच्या मार्चमध्ये आर्क्टिकमध्ये आतापर्यंतच्या नीचांकी कमाल बर्फाच्या विस्ताराची नोंद झाली होती.

ऐतिहासिक निरीक्षण आणि वैज्ञानिक तंत्रज्ञान

दीर्घकालीन नोंदींचा अभ्यास केला तर, १९७९ ते २०१४ या कालावधीत अंटार्क्टिकामधील बर्फाचा विस्तार प्रत्येक दशकात सुमारे एक टक्का या प्रमाणात वाढत गेल्याचे दिसून आले होते. २०१२ ते २०१४ या सलग तीन वर्षांमध्ये तर अंटार्क्टिकामधील बर्फाच्या विस्ताराचे नवे उच्चांक नोंदले गेले होते. मात्र, त्याच वेळी आर्क्टिक प्रदेशातील बर्फाचे प्रमाण झपाट्याने घटल्याचे दिसून आले. २०१५ पासून मात्र अंटार्क्टिकामधील बर्फाचा विस्तार देखील वेगाने घटू लागला आणि २०२३ मध्ये हा विस्तार विक्रमी नीचांकी पातळीवर पोहोचला होता. ध्रुवीय प्रदेशांतील बर्फाच्या विस्तारामध्ये होणारा हा बदल एखाद्या दीर्घकालीन हवामान बदलाचा भाग आहे का, याचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी शास्त्रज्ञ सातत्याने उपग्रहांच्या माध्यमातून यावर बारीक लक्ष ठेवून आहेत.

ध्रुवीय प्रदेशांतील बर्फाचे अचूक प्रमाण तपासण्यासाठी शास्त्रज्ञ उपग्रहांवर बसवलेल्या प्रगत मायक्रोवेव्ह संवेदकांचा (Microwave Sensors) वापर करतात. हे संवेदक पृथ्वीकडून अवकाशात नैसर्गिकरीत्या उत्सर्जित होणाऱ्या ऊर्जेच्या नोंदी घेत असतात. समुद्रावरील बर्फ हा पाण्यापेक्षा जास्त ऊर्जा उत्सर्जित करत असल्याने बर्फाचा विस्तार मोजण्यासाठी हे तंत्रज्ञान अत्यंत उपयुक्त ठरते. मायक्रोवेव्ह लहरी ढगांमधून विनाअडथळा प्रवास करू शकत असल्यामुळे बारा महिने आणि कोणत्याही हवामानात बर्फाच्या सातत्यपूर्ण नोंदी घेणे उपग्रहांना शक्य होते. या सततच्या अभ्यासातून हवामान बदलाचे भविष्यातील धोके स्पष्ट होत आहेत.