GMRT दुर्बिणीची कमाल: विश्वाच्या गर्भातून आला ८ अब्ज वर्षांपूर्वीचा क्षीण संदेश, भारतीय शास्त्रज्ञांनी उलगडले ताऱ्यांच्या जन्माचे रहस्य!

पुणे: आपल्या विश्‍वात अब्जावधी वर्षांपूर्वी तारे अतिशय वेगाने आणि मोठ्या प्रमाणात जन्माला येत होते, मात्र कालांतराने ताऱ्यांच्या निर्मितीचा हा वेग का मंदावला? खगोलशास्त्रातील या एका अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि मोठ्या रहस्याचा उलगडा भारतीय शास्त्रज्ञांनी यशस्वीपणे केला आहे. पुण्याजवळील खोडद येथील प्रसिद्ध 'जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप' (GMRT) दुर्बिणीच्या मदतीने हे महत्त्वपूर्ण संशोधन करण्यात आले आहे.

संशोधन आणि GMRT ची भूमिका

खगोलशास्त्रज्ञांनी अनेक दशकांपासून अभ्यास केला आहे की, विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळात आकाशगंगांमध्ये (Galaxies) ताऱ्यांच्या निर्मितीचा वेग अत्यंत उच्च होता. परंतु, गेल्या काही अब्ज वर्षांत हा वेग मंदावला आहे. यामागील नेमकी कारणे शोधण्यासाठी भारतीय शास्त्रज्ञांनी GMRT च्या अत्यंत प्रगत क्षमतेचा वापर केला. या दुर्बिणीद्वारे तब्बल ८ ते ९ अब्ज वर्षांपूर्वीच्या प्राचीन दीर्घिकांमधून येणारे अतिशय क्षीण रेडिओ लहरींचे सिग्नल टिपण्यात शास्त्रज्ञांना यश आले आहे.

ताऱ्यांच्या निर्मितीचा वेग का मंदावला?

संशोधनातून असे समोर आले आहे की, ताऱ्यांच्या निर्मितीसाठी आवश्यक असणारा मुख्य घटक म्हणजेच हायड्रोजन गॅस (Cold Hydrogen Gas). प्राचीन काळात आकाशगंगांकडे हा वायू मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध होता, ज्यामुळे सतत नवीन तारे तयार होत होते. परंतु, काळाच्या ओघात दीर्घिकांमधील हा गॅस संपत गेला किंवा विविध खगोलीय प्रक्रियांतून तो बाहेर फेकला गेला. गॅसच्या उपलब्धतेतील या प्रचंड कमतरतेमुळेच नवीन ताऱ्यांच्या निर्मितीला मर्यादा आली आणि संपूर्ण विश्वात स्टार फॉर्मेशनचा (Star Formation) वेग मंदावला.

भारतीय वैज्ञानिकांच्या या उल्लेखनीय संशोधनामुळे खगोलशास्त्रात एक नवीन मैलाचा दगड रोवला गेला असून, विश्वाच्या उत्क्रांतीचा इतिहास समजून घेण्यासाठी हे संशोधन अत्यंत मोलाचे ठरणार आहे.