कोल्हापुरात इतिहास उजेडात! भुदरगडमधील जोतिर्लिंग मंदिराजवळ मध्ययुगीन काळातील दुर्मीळ 'गो-संरक्षक विरगळ' आणि सतीशिळांचा शोध!

कोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड तालुक्यातील नाधवडे या गावामध्ये मध्ययुगीन कालखंडातील ऐतिहासिक आणि अमूल्य सांस्कृतिक वारसा उजेडात आला आहे. नाधवडे येथील ग्रामदैवत असलेल्या दक्षिणाभिमुख जोतिर्लिंग मंदिर समूह आणि मरगुबाई मंदिर परिसरामध्ये केलेल्या विशेष पाहणीत अनेक दुर्मीळ पुरातन विरगळी (वीरस्मारके), सतीशिळा आणि सर्पशिळा आढळून आल्या आहेत. यामुळे या भागातील मध्ययुगीन समाजजीवन, युद्धपरंपरा आणि शौर्याचा इतिहास पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे.

पर्यावरण मित्र अवधूत पाटील यांनी विनायक पाटील यांच्या सहकार्याने या संपूर्ण परिसराची तांत्रिक पाहणी केली असता हा ऐतिहासिक वारसा जगासमोर आणण्यात यश आले.

प्रामुख्याने काय आढळले?

• दुर्मीळ गो-संरक्षक विरगळ (Cattle-Defender Hero Stone): या पाहणीमध्ये पशुधनाचे (गाई-गुरांचे) रक्षण करताना वीरमरण आलेल्या एका अज्ञात योद्ध्याच्या स्मरणार्थ उभारलेला दुर्मीळ 'गो-संरक्षक विरगळ' सापडला आहे. या शिळेवर गोधन, त्यांच्यावर चाल करून आलेले शत्रू आणि गोधनाचा बचाव करण्यासाठी प्राणांची आहुती देणारा वीर योद्धा यांचे अत्यंत देखणे आणि कोरीव चित्रण करण्यात आले आहे. मध्ययुगीन काळात गाई-गुरांना मुख्य संपत्ती मानले जात असल्यामुळे त्यांच्या सुरक्षेसाठी लढणाऱ्या वीरांची अशी स्मारके उभारली जात असत. यापूर्वी बारवे येथील १२ ज्योतिर्लिंग मंदिर परिसरात अशी विरगळ सापडली होती, त्यानंतर आता नाधवडे येथे सापडलेली ही विरगळ इतिहास संशोधकांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे.

• इतर वीरस्मारके आणि सतीशिळा: जोतिर्लिंग मंदिर परिसरात एकूण आठ वेगवेगळ्या विरगळी, एक सतीशिळा आणि एक सर्पशिळा आढळून आली आहे. यातील अनेक शिळा मंदिराबाहेरील पिंपळाच्या पारावर, चाफ्याच्या झाडाखाली आणि मरगुबाई मंदिराच्या आवारात जतन झालेल्या आहेत.

इतिहासाची जिवंत साक्ष:

या विरगळींवरील कोरीव शिल्पकलेतून त्या काळातील अनेक ऐतिहासिक घटनांचा उलगडा होतो. गावाचे रक्षण करणे, सीमांचे रक्षण, स्थानिक गड-किल्ल्यांची सुरक्षा, हिंस्र प्राण्यांशी झालेला संघर्ष आणि युद्धभूमीवरील अभूतपूर्व शौर्य यांचे दर्शन या शिळांमधून घडते. अभ्यासकांच्या मते, या शिळा केवळ दगडी रचना नसून त्या काळातील धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक श्रद्धांचे जिवंत दस्तऐवज आहेत.

हा ऐतिहासिक ठेवा केवळ नाधवडे गावाचेच नाही, तर संपूर्ण महाराष्ट्राचे वैभव असल्याने, या सर्व विरगळींचे सुव्यवस्थित जतन करण्यासाठी मंदिर परिसरात एक स्वतंत्र 'विरगळ समूह स्मारक' उभारण्यात यावे, अशी मागणी आता पर्यावरण प्रेमी आणि इतिहास अभ्यासकांकडून केली जात आहे.