एन. रघुरामन यांचा कॉलम:तुमचा जीवनप्रवास इतरांना यशस्वी बनवण्यात मदत करणारा असावा

सन 1984 मध्ये मला नोकरी करताना सहा वर्षे झाली होती. जेव्हा दूरदर्शनने दर रविवारी स्टार ट्रेकचे प्रक्षेपण सुरू केले, तेव्हा ती माझी आवडती मालिका बनली. मी अशा एका गावात लहानाचा मोठा झालो होतो, जिथे बैलगाड्या दैनंदिन जीवनाचा भाग होत्या. ज्या जगात या सायन्स-फिक्शन मालिकेने मला नेले होते, त्या जगाची मी कल्पनाही करू शकत नव्हतो. अंतराळयान, दूरवरच्या आकाशगंगा, भविष्यातील अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि बुद्धिमत्ता व प्रतिष्ठेने आपल्या टीमचे नेतृत्व करणारा एक कॅप्टन. या सिनेमाने माझ्यासमोर एक असे जग खुले केले होते, ज्याचा मी कधी स्वप्नातही विचार केला नव्हता. माझ्यासाठी हे मनोरंजनापेक्षा एका अकल्पनीय भविष्याची खिडकी होती. याच कारणामुळे, या शुक्रवारी ‘स्टार ट्रेक द नेक्स्ट जनरेशन’ मध्ये कॅप्टन ज्यां-लुक पिकार्डची भूमिका साकारणारा पॅट्रिक स्टीवर्ट याच्या निधनाची बातमी माझ्यासाठी वैयक्तिक हानीसारखी आहे. लाखो लोक त्याला एक प्रतिष्ठित अभिनेता म्हणून लक्षात ठेवतील, पण माझ्या वयाच्या अनेकांसाठी तो त्या जगाचा चेहरा होता, ज्याने आमच्या कल्पनाशक्तीचा विस्तार केला. त्याने एका संपूर्ण पिढीला शिकवले की धैर्य, बुद्धिमत्ता आणि करुणेसह नेतृत्व केले जाऊ शकते. स्टीवर्टचा जन्म 1940 मध्ये इंग्लंडच्या एका कामगारबहुल शहरात झाला होता. त्याची आई कापड कारखान्यात काम करायची आणि वडील सैन्यात होते. कौटुंबिक हिंसेमुळे त्याचे बालपण अडचणींनी भरलेले होते. नंतर त्याने अत्यंत धैर्याने या अनुभवांबद्दल मोकळेपणाने भाष्य केले. तो कौटुंबिक हिंसेच्या पीडितांना मदत करणाऱ्या ‘रिफ्यूज’ या संस्थेचा संरक्षकही बनला. अभिनयाच्या जगातील त्याचा प्रवास 12 व्या वर्षी तेव्हा सुरू झाला, जेव्हा त्याच्या इंग्रजीचे शिक्षक सेसिल डॉर्मंड यांनी त्याला शेक्सपिअरच्या ‘द मर्चंट ऑफ व्हेनिस’ची ओळख करून दिली. स्टीवर्ट याने इतका प्रभावित झाला की तो शेक्सपिअरचे संवाद (मोनोलॉग्स) पाठ करू लागला. एका सामान्य निम्न-मध्यमवर्गीय कुटुंबातून आलेल्या माझ्यासारख्या व्यक्तीसाठी स्टीवर्टचे सुरुवातीचे जीवन विशेषतः प्रेरणादायी आहे. आपल्यापैकी अनेक जण अशा कुटुंबात लहानाचे मोठे होतात, जिथे शिक्षण घेणे, रोजीरोटी कमावणे आणि आई-वडिलांचा आधार बनणे ही प्राधान्ये असतात. अशा वेळी, जबाबदाऱ्या पूर्ण होईपर्यंत स्वप्नांना अनेकदा वाट पाहावी लागते. स्टीवर्टची कहाणीही यापेक्षा वेगळी नव्हती. त्याने 15 व्या वर्षी शाळा सोडली आणि उदरनिर्वाहासाठी एका वृत्तपत्रात वार्ताहर आणि फर्निचर विक्रेता म्हणून काम केले. पण त्याने परिस्थितीला आपल्या ध्येयाला चिरडू दिले नाही. अखेर त्याला ब्रिस्टल ओल्ड विक थिएटर स्कूलमध्ये शिष्यवृत्ती मिळाली आणि त्यानंतर त्याने अभिनयाच्या जगात उल्लेखनीय करिअर घडवले. त्याच्या आयुष्यातून शिकण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, जीवनातील व्यावहारिक गरजांशी संघर्ष करतानाही त्याने शेक्सपिअरवरचे आपले प्रेम कधीही सोडले नाही. त्याच्या करिअरचा सर्वात मोठा धडा तेव्हा समोर आला, जेव्हा 47 व्या वर्षी त्याने कॅप्टन पिकार्डची आव्हानात्मक भूमिका स्वीकारली, तर सायन्स-फिक्शन ही त्याची आवड नव्हती. तो आपल्या सहकलाकारांकडून शिकला. त्याने आपली मूळ तत्त्वे कधीही सोडली नाहीत. तो रंगभूमीवरही रमला. रोज सकाळी तो चहासोबत 20 ते 30 मिनिटे एखादे पुस्तक वाचायचा. यशामुळे त्याची उत्सुकता शमली नाही. रोज सकाळी हा स्तंभ लिहिणे माझ्यासाठीही एक अशीच छोटी वैयक्तिक शिस्त आहे, जी मी त्याच्याकडून शिकलो आहे. त्याचा जीवनप्रवास प्रत्येक तरुणाला सांगतो की उदरनिर्वाह करणे आणि स्वप्ने जोपासणे यात कोणताही विरोध नाही. आपल्या आवडीला काही काळासाठी पुढे ढकलावे लागेल, पण ती कधीही सोडू नये. यामुळेच 55 व्या वर्षीही मी जगातील प्रतिष्ठित विद्यापीठांमध्ये जाऊन शिकण्याचा निर्णय घेतला होता. कदाचित एखाद्या दिवंगत व्यक्तीला लक्षात ठेवण्याचा हाच सर्वात चांगला मार्ग आहे की आपण केवळ त्याचे यशच मोजू नये, तर त्याच्या जीवनातूनही काहीतरी घ्यावे- शिकत राहावे, सहकाऱ्यांचा आदर करावा, स्वतःला घडवावे, आपल्या मुळांशी जोडलेले राहावे आणि ज्या गोष्टींवर आपण प्रेम करतो त्यांच्यासाठी वेळ काढावा. फंडा असा की, मृत्यू एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनाचा अंत करू शकतो, पण ज्या तत्त्वांसाठी आपण त्याचे कौतुक करत होतो, ती तत्त्वे आत्मसात करण्याची प्रक्रिया संपत नाही.