पुण्याच्या ऐतिहासिक जलसमृद्धीत शहरीकरणाचा 'गाळ'! वाढते urbanization आणि प्रशासनाच्या निष्क्रियतेमुळे पुण्याचा प्राचीन जलवारसा धोक्यात"

एकेकाळी उत्तम जलसमृद्धीचा आणि नियोजनबद्ध जलव्यवस्थापनाचा वारसा लाभलेल्या पुण्याची नैसर्गिक जलव्यवस्था आज वाढत्या शहरीकरणाच्या रेट्यात अस्तित्वासाठी तीव्र संघर्ष करताना दिसत आहे. शहरातील अनेक ऐतिहासिक ओढे, नाले, विहिरी, हौद आणि पारंपरिक जलस्रोत झपाट्याने नामशेष होत चालले आहेत. पेशवेकालीन दूरदृष्टी, सह्याद्रीची लाभलेली नैसर्गिक देणगी आणि विहिरी-हौदांच्या भक्कम जाळ्यामुळे पुणे शहर एकेकाळी देशातील सर्वाधिक शुद्ध व सुनियोजित जलव्यवस्था असलेले शहर मानले जात होते. मात्र, आज अनियंत्रित शहरीकरण, वाढती अतिक्रमणे आणि प्रशासनाचे दुर्लक्ष यामुळे हा अमूल्य वारसा नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे.

घटनेचा सविस्तर तपशील व पार्श्वभूमी:

• पेशवेकालीन जलव्यवस्था व दूरदृष्टी: इतिहासकाळात पुण्याची रचना जलस्रोतांना केंद्रस्थानी ठेवून करण्यात आली होती. भूगोलाचा अभ्यास करून आणि नैसर्गिक पाण्याचा स्त्रोत जपून पेशव्यांच्या काळात पाणी पुरवठ्याचे उत्तम जाळे उभे करण्यात आले होते. कात्रज आणि इतर ठिकाणांहून भूमिगत पाण्याचे पाट (नाळे) याद्वारे शहरात पाणी आणले जात असे, जे वाडे आणि सार्वजनिक हौदांपर्यंत पोहोचत होते.

• अतिक्रमण आणि सिमेंटच्या जंगलाचा विळता: आज वाढत्या शहराच्या विस्तारात जुन्या जलस्त्रोतांकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष झाले आहे. अनेक ठिकाणी ओढे आणि नाले बुजवून त्यावर बांधकामे करण्यात आली आहेत. पाण्याचा नैसर्गिक निचरा होणारे मार्ग बंद झाल्यामुळे पावसाळ्यात पूरस्थिती निर्माण होणे आणि भूजल पातळी खालावणे यांसारख्या गंभीर समस्या निर्माण झाल्या आहेत.

• प्रशासनाची निष्क्रियता आणि भविष्यातील धोका: स्थानिक प्रशासन आणि महापालिका प्रशासनाच्या ढिसाळ कारभारामुळे या ऐतिहासिक जलस्रोतांचे जतन होण्याऐवजी ते कायमचे गाढले जात आहेत. जर वेळेοच या नैसर्गिक जलसंरचनांचे पुनरुज्जीवन आणि संवर्धन केले नाही, तर आगामी काळात पुणे शहराला पाөण्याच्या तीव्र टंचाईला आणि पर्यावरणीय संकटाला सामोरे जावे लागेल, अशी भीती पर्यावरण अभ्यासकांकडून व्यक्त केली जात आहे.