भारताच्या डिजिटल पेमेंटची कहाणी ही अलीकडच्या आर्थिक इतिहासातील सर्वाधिक उल्लेखनीय बदलांपैकी एक आहे. ऑगस्टमध्ये यूपीआयच्या माध्यमातून 29.82 लाख कोटी रुपयांचे 24.51 अब्ज व्यवहार झाले. म्हणजेच दररोज सरासरी 79.1 कोटी व्यवहार. ज्या प्रणालीवर पहिल्या वर्षी केवळ 1.79 कोटी व्यवहार झाले होते, ती आता दैनंदिन आर्थिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनली आहे. यूपीआय डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधांच्या व्यापक व्यवस्थेतून विकसित झाले आहे. ‘जेएएम’ चौकटीने (जनधन, आधार आणि मोबाइल) बँक खाती, डिजिटल ओळख आणि मोबाइल कनेक्टिव्हिटी यांना जोडले. जनधनने औपचारिक बँकिंगपर्यंतची पोहोच वाढवली. आधारने व्यापक ओळख व्यवस्था उपलब्ध करून दिली. यूपीआयने यामध्ये व्यवहारांची कार्यक्षम व्यवस्था जोडली, ज्यामुळे लोकांना एकमेकांना पैसे पाठवता येऊ लागले आणि त्वरित पेमेंट मिळू लागले. ही व्यवस्था जाणीवपूर्वक खुली आणि इंटरऑपेरेबल बनवण्यात आली होती. बँका आणि खासगी कंपन्या सामायिक नेटवर्कवर ॲप्लिकेशन्स आणि सेवा विकसित करू शकत होत्या, ज्यामुळे सार्वजनिक पायाभूत सुविधांभोवती स्पर्धा आणि नवोन्मेषाला चालना मिळाली. परिणामी, भारताने अशी डिजिटल पेमेंट परिसंस्था तयार केली, जी विविध उत्पन्न गटांतील नागरिकांपर्यंत, भौगोलिक प्रदेशांपर्यंत आणि विविध प्रकारच्या व्यवसायांपर्यंत पोहोचते. लोकांकडे बँक खाती आणि व्यवहारांसाठी सोयीस्कर डिजिटल यंत्रणा उपलब्ध झाल्यामुळे वित्तीय सेवा मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध करून देणेही शक्य झाले आहे. परंतु एवढे व्यापक यश एका वेगळ्या प्रकारचे धोरणात्मक आव्हानही घेऊन येते—पायाभूत सुविधा इतक्या सक्षम ठेवणे की त्या विकासाला आधार देऊ शकतील. यूपीआयसाठी बँका, पेमेंट प्रदाते आणि तंत्रज्ञान कंपन्यांना प्रक्रिया क्षमता, सायबर सुरक्षा, फसवणूक प्रतिबंध, ग्राहक सहाय्य, वादांचे निवारण आणि प्रणालीची मजबुती यांवर सातत्याने गुंतवणूक करावी लागते. झपाट्याने वाढणाऱ्या व्यवहारांसोबत जोखीमही अधिक गुंतागुंतीच्या होत आहेत. पायाभूत सुविधा चालवण्याचा खर्च वाढत आहे. याच संदर्भात निवडक यूपीआय व्यवहारांवर मर्चंट डिस्काउंट रेट म्हणजेच ‘एमडीआर’ लागू करण्यात येत आहे. 15 ऑक्टोबरपासून 2 हजार रुपयांपेक्षा अधिक रकमेच्या निवडक पर्सन-टू-मर्चंट व्यवहारांवर 0.4% एमडीआर लागू होईल. 75 हजार रुपये किंवा त्याहून अधिक रकमेच्या व्यवहारांसाठी त्याची कमाल मर्यादा 300 रुपये असेल. एमडीआर हा कोणताही कर नाही आणि त्यातून मिळणारी रक्कम सरकारकडे जाणार नाही. हे पेमेंट इकोसिस्टममध्ये आकारले जाणारे शुल्क आहे, जे त्यातील सहभागी संस्थांमध्ये वाटले जाईल. एमडीआरची चौकट अशा प्रकारे तयार करण्यात आली आहे की दैनंदिन डिजिटल पेमेंटवर परिणाम होऊ नये. रक्कम कितीही असली तरी पर्सन-टू-पर्सन व्यवहार विनामूल्य राहतील. 2 हजार रुपयांपर्यंतचे मर्चंट व्यवहारही विनामूल्य राहतील. पी-2-एम चौकटीच्या कक्षेत येणाऱ्या छोट्या व्यावसायिकांसाठी—रस्त्यावरील विक्रेते, परिसरातील दुकाने आणि क्यूआर कोडद्वारे दरमहा एक लाख रुपयांपर्यंत रक्कम स्वीकारणारे दुकानदार—एमडीआर शून्यच राहील. म्हणजेच सुमारे 96% पी-2-एम व्यवहारांवर परिणाम होणार नाही, अशी अपेक्षा आहे. काही विशिष्ट क्षेत्रांसाठी अतिरिक्त सुरक्षा उपाययोजनाही ठेवण्यात आल्या आहेत. रेल्वे, दूरसंचार, विमा, इंधन आणि कृषी निविष्ठा यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये २ हजार रुपयांपेक्षा अधिकच्या व्यवहारांवर ५ रुपयांचा एमडीआर आकारला जाईल. म्युच्युअल फंड, सिक्युरिटीज, स्टॉकब्रोकर्स आणि डीलर्सशी संबंधित कॅपिटल मार्केट व्यवहारांवर ०.०२% आणि कमाल ३०० रुपयांचा एमडीआर असेल. हा शुल्क ग्राहकांकडून घेतला जाणार नाही. या आराखड्यानुसार हा शुल्क व्यापारी पेमेंट परिसंस्थेच्या आतच ठेवण्यात आला आहे. यूपीआयच्या शाश्वत आर्थिक मॉडेलकडे वाटचाल करण्याची गरज स्पष्टपणे दिसून येते. एवढ्या मोठ्या प्रमाणावरील पायाभूत सुविधांसाठी गुंतवणूक आवश्यक आहे. वापरकर्त्यासाठी शून्य खर्चाचा अर्थ असा नाही की प्रणालीसाठीही कोणताही खर्च होत नाही. क्यूआर कोड स्कॅन करताना वापरकर्त्याला जी सहजता जाणवते, तिच्यामागे बँका, पेमेंट प्रदाते, तंत्रज्ञान प्लॅटफॉर्म आणि सुरक्षा प्रणालींचे गुंतागुंतीचे जाळे कार्यरत असते. शाश्वत मॉडेलमध्ये ते टिकवून ठेवण्याचा खर्च ओळखणे आवश्यक आहे. वापरकर्त्यासाठी शून्य-खर्चाचा अर्थ असा नाही की प्रणालीसाठीही कोणताही खर्च होत नाही. क्यूआर-कोड स्कॅन करून पैसे देताना वापरकर्त्याला जाणवणाऱ्या सहजतेमागे एक गुंतागुंतीचे नेटवर्क कार्यरत असते।
(ही लेखकाची स्वतःची मते आहेत)
This post was originally published on this site.
हे पण वाचा-
शहर
- मुंबई: लोकलच्या छतावर झोपला माणूस; आपत्कालीन साखळी ओढल्याने लोकल खोळंबली, प्रवाशांना मनःस्ताप!
- मुंबई: गोरेगावमधील संतापजनक घटना: घरखर्चावरून झालेल्या वादातून दारूच्या नशेत असलेल्या मुलाकडून वृद्ध आईची हत्या; बांगुरनगर पोलिसांनी आवळल्या मुसक्या
- पुणे: आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या डीबीटी प्रक्रियेत मोठे सुधारणा निर्णय; आश्रमशाळांमधील विद्यार्थ्यांना अर्ज करताना आता अनावश्यक कागदपत्रांपासून सुटका
- पुणे: केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांचा दोन दिवसांचा पुणे दौरा; विविध प्रकल्पांचे उद्घाटन, सहकार क्षेत्राचे भूमिपूजन आणि दिवंगत अजित पवार यांच्या पुतळ्याचे होणार अनावरण
महाराष्ट्र
- मुंबई: लोकलच्या छतावर झोपला माणूस; आपत्कालीन साखळी ओढल्याने लोकल खोळंबली, प्रवाशांना मनःस्ताप!
- सांगली: राष्ट्रवादीच्या विलीनीकरणावर सांगलीच्या आमदाराचा मोठा गौप्यस्फोट; अजितदादांनी स्वतः माझ्याशी चर्चा केली होती, दाव्यामुळे राजकीय वर्तुळात खळबळ!
- मुंबई: गोरेगावमधील संतापजनक घटना: घरखर्चावरून झालेल्या वादातून दारूच्या नशेत असलेल्या मुलाकडून वृद्ध आईची हत्या; बांगुरनगर पोलिसांनी आवळल्या मुसक्या
- पुणे: आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या डीबीटी प्रक्रियेत मोठे सुधारणा निर्णय; आश्रमशाळांमधील विद्यार्थ्यांना अर्ज करताना आता अनावश्यक कागदपत्रांपासून सुटका
गुन्हा
- धाराशिव: मोबाईलसाठी पैसे दिले नाही म्हणून जन्मदात्या वडिलांची झोपेतच हत्या; पोटच्या मुलाच्या कृत्याने धाराशिव हादरले!
- पुणे: भाऊबीजेच्या दिवशीच नात्याला काळीमा! दिवाळीचा फराळ घेऊन आलेल्या बहिणींना भावाची बेदम मारहाण; बेसबॉल स्टिकने डोक्यावर केले वार
- मुंबई: पोलिसांची धडक कारवाई! कांदिवलीतील कुख्यात 'टिपू टोळी'वर मोक्का अंतर्गत कठोर कारवाई, १७ गुन्हे दाखल असलेले मुख्य म्होरक्यासह तिघे जण जेरबंद
- नांदेड: फॉर्च्युनर कारला झालेल्या किरकोळ खमकीवरून टोकाचे पाऊल; दुचाकीची चावी काढून मारहाण व भरपाईचा तगादा लावल्याने हदगावच्या तरुणाने संपवले जीवन!
राजकीय
- नवी दिल्ली: धावत्या कारमध्ये सीएनजीचा भीषण स्फोट; २ आमदारांसह ६ जण जखमी!
- पुणे: लग्नाचं आमिष दाखवून फसवणूक केल्याचा आरोप करत महिलेचा सर्वसाधारण सभेत आत्मदहनाचा प्रयत्न
- मुंबई: 'आंबा चोरला म्हणून फाशी नसते, नीट पेपरफुटीवर चंद्रकांत पाटलांचं वादग्रस्त वक्तव्य; मूल गमावलेल्या आईला लेकरू कुठल्या बाजारातून आणाल? काँग्रेस-मनसेचा संताप'
- नवी दिल्ली: पंतप्रधान मोदींचं सीजेपी आंदोलनावर मोठं भाष्य, 'युवकांच्या भविष्याशी खेळणाऱ्यांना सोडणार नाही, कठोर कारवाईचा इशारा!'
इतर
- आजचे राशिभविष्य १३ नोव्हेंबर २०२६: जाणून घ्या तुमचे आजचे ग्रहमान आणि भविष्य!
- आजचे राशिभविष्य १२ नोव्हेंबर २०२६: गुरु बनवणार पॉवरफुल योगाचा संयोग, या राशींच्या हातात खेळणार पैसा!
- आजचे राशिभविष्य ३१ ऑक्टोबर २०२६ : त्रिग्रह योगाचा तिप्पट लाभ, जाणून घ्या कशी असेल तुमची रास!
- लक्ष्मी-नारायण योगाचे भविष्य: २८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मेष, सिंह आणि वृश्चिक राशीच्या लोकांची कामात प्रगती, जाणून घ्या तुमचे राशीभविष्य
मनोरंजन
- 'ईथा' चित्रपटावरून नवा वाद; विठाबाई नारायणगावकर यांच्या कुटुंबीयांचा तीव्र आक्षेप
- ओटीटीवर दाखल झाला 'खालिद के शिवाजी'; छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा अनोखा प्रवास आता घरबसल्या अनुभवता येणार!
- मनोरंजन: दिलजीत चा चित्रपट वादाच्या भोवऱ्यात,काय आहे कारण ?
- मराठी हॉरर -कॉमेडी चित्रपट 'भूतम भयम्'!! अभिनेत्री छाया कदम यांचा भीतिदायक लूक समोर
देश विदेश
- नवी दिल्ली: सोनिया गांधींच्या आत्मचरित्रावर काँग्रेस नेत्या प्रियंका गांधींची पहिलीच प्रतिक्रिया; म्हणाल्या, हे पुस्तक म्हणजे अत्यंत मनापासून आणि प्रामाणिकपणे...
- नवी दिल्ली: अरविंद केजरीवाल आणि त्यांच्या मुलीला जीवे मारण्याची धमकी; लॉरेंस बिश्नोई गँगच्या नावाने मागितले ७ कोटी रुपये!
- भोपाल: दारू पिण्यावरून झालेल्या वादानंतर तरुण चढला पाण्याच्या टाकीवर, भावांसमोरच खाली उडी मारत संपवले जीवन
- गोवा: नागरिकांची अनेक वर्षांची मागणी पूर्ण! शिरगाव-पणजी कदंब बससेवा प्रथमच सुरू, प्रवाशांमध्ये आनंदाचे वातावरण!


























Subscribe to my channel




