एन. रघुरामन यांचा कॉलम:मुले ‘टेक नेक’ वा ‘कॉस्मेटिकोरिक्सिया’च्या समस्येशी झुंजत तर नाहीत ना?

काही वर्षांपूर्वीची गोष्ट. माझ्या पत्नीने आमच्या मुलीला सहज म्हटले, ‘तू तुझ्या वयापेक्षा मोठी दिसतेस.’ हे ऐकताच घरात वादळच उठले. पत्नीने असे म्हटले. कारण मुलगी उशिरापर्यंत जागत होती. खूप जड व्यायाम करत होती आणि सतत थकलेली दिसत होती. पण तरुण पिढी पालकांच्या बोलण्याचा कसा अर्थ लावते हे आपल्याला माहितीच आहे. पुढील काही महिने ती वारंवार माझ्याकडे येऊन विचारत होती, ‘मी ठीक दिसते ना?’ तिच्या ड्रेसिंग टेबलवर अनेक नवीन कॉस्मेटिक उत्पादनेही दिसू लागली. घरात शांतता राहावी म्हणून मी काही न बोलता तिला पैसे देत राहिलो. त्या वेळी मला माहीत नव्हते की अशा प्रकारच्या वर्तनाला ‘कॉस्मेटिकोरिक्सिया’ असे म्हणतात. याचा अर्थ मला अलीकडे समजला. इटलीतील स्पर्धा आणि बाजार नियामक प्राधिकरणाने फ्रेंच लक्झरी समूह एलव्हीएमएचच्या मालकीच्या एका सौंदर्य उत्पादन विक्रेत्या आणि मेकअप ब्रँडच्या मार्केटिंगची चौकशी सुरू केल्याची माहिती समोर आली. आरोप असा की सोशल मीडियावरील मोहिमांमुळे तरुणींमध्ये स्किन केअर उत्पादनांविषयी अतोनात आकर्षण निर्माण झाले आणि त्या नाइलाजाने ही उत्पादने खरेदी करू लागल्या. नियामक संस्थेच्या मते, कंपन्यांनी कथितपणे भ्रामक मार्केटिंग रणनीती वापरली. त्यात कमी वयाच्या सूक्ष्म प्रभावकांचा वापर करण्यात आला, जे विशेषतः संवेदनशील तरुणांना सौंदर्य उत्पादने खरेदी करण्यास प्रवृत्त करू शकतात. तसेच ही उत्पादने ‘मुले आणि किशोरवयीन’ वापरकर्त्यांसाठी नसल्याचा स्पष्ट इशाराही दिला गेला नाही, असा आरोप आहे. संबंधित कंपनीने मात्र तपासात पूर्ण सहकार्य करण्याचे सांगितले आहे. याच संदर्भात माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रात उच्च पदावर काम करणाऱ्या माझ्या एका नातेवाइकानेही एक अनुभव सांगितला. त्यांच्या पत्नीने 24 वर्षांच्या ब्यूटी इन्फ्लुएन्सर असलेल्या मुलीला सांगितले की, ‘तुझ्या मानेला माझ्यापेक्षा जास्त सुरकुत्या आहेत.’ मान ही वय दर्शवणारा महत्त्वाचा संकेत मानला जातो. त्यामुळे त्यांच्या घरीही मोठा वाद झाला. नंतर सहा महिन्यांनी त्यांनी मुलीला समजावले की याचा तिच्या सौंदर्याशी संबंध नाही; त्यामागे खरा कारणीभूत घटक म्हणजे तंत्रज्ञानाचा अति वापर आहे. स्मार्टफोनचा दीर्घकाळ वापर करताना सतत खाली मान घालून पाहण्याची सवय लागते. त्यामुळे मानेला आडव्या रेषा अधिक ठळक दिसू लागतात. या स्थितीला ‘टेक नेक’ असे म्हणतात. वाढत्या वयानुसार मानेला काही रेषा पडणे नैसर्गिक असले तरी सतत मोबाइल वापरल्यामुळे या रेषा अधिक वाढतात, असे वैद्यकीय तज्ज्ञ सांगतात. कॅलिफोर्नियातील कॉस्मेटिक त्वचारोगतज्ज्ञांच्या मते, अनेक लोक तासन्‌तास फोनवर राहतात किंवा संगणकावर खाली पाहत काम करतात. त्यामुळे मानेवरील काही कायमस्वरूपी रेषा अधिक गडद होऊ शकतात. या संदर्भात मध्य प्रदेशातील हर्बल कॉस्मेटिक उत्पादने तयार करणाऱ्या ‘देविकाज’ या कंपनीच्या संचालक बिंदिया खेर्ब यांच्याशी झालेली चर्चा आठवते. त्यांनी सांगितले की त्यांच्या सोशल मीडिया पेजवरील जवळपास एक-तृतीयांश अनुयायी 23 वर्षांखालील तरुण आहेत. मात्र ते गंभीर ग्राहक नसल्याचे त्यांचे मत होते. परंतु एका वरिष्ठ प्राध्यापकांनी त्यांना वेगळाच अनुभव सांगितला. विशाखापट्टणममध्ये शिक्षण घेणाऱ्या त्यांच्या 17 वर्षांच्या मुलाने नुकतेच त्या कंपनीचे उत्पादन खरेदी केले होते. त्यानंतरच त्यांना समजले की ही कंपनी भोपाळची आहे. फंडा हा आहे की, तुमची मुले खूप जास्त कॉस्मेटिक उत्पादने खरेदी करत असतील किंवा आरशासमोर खूप वेळ घालवत असतील तर ते ‘टेक नेक’ किंवा ‘कॉस्मेटिकोरिक्सिया’सारख्या नव्या समस्यांना सामोरी जात आहेत का, हे एकदा तपासणे गरजेचे आहे.