NTA Reform Task Force Head Nandan Nilekani’s Master Plan to Prevent NEET Paper Leaks:

नवी दिल्ली: देशभरात गाजलेल्या 'नीट' (NEET-UG) आणि इतर महत्त्वाच्या स्पर्धा परीक्षांच्या पेपर लीक प्रकरणांना कायमस्वरूपी आळा घालण्यासाठी केंद्र सरकारने स्थापन केलेल्या उच्चस्तरीय परीक्षा सुधारणा कार्यदलाचे प्रमुख (NTA Reform Task Force Head) आणि इन्फोसिसचे सह-संस्थापक नandan नीलेकणी (Nandan Nilekani) यांनी एक अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आणि क्रांतिकारी मास्टर प्लॅन मांडला आहे. तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करून परीक्षा पद्धतीमधील त्रुटी कशा दूर करता येऊ शकतात, याबाबत त्यांनी सविस्तर उपाययोजना सुचवल्या आहेत.

नवी दिल्लीतील एका उच्चस्तरीय कार्यक्रमात बोलताना नंदन नीलेकणी यांनी थेट पारंपारिक पद्धतीने प्रश्नपत्रिका तयार करण्याच्या पद्धतीवरच प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. ते म्हणाले की, "आपल्याला पारंपरिक अर्थाने एकाच 'प्रश्नपत्रिकेची' खरंच गरज आहे का? कारण जोपर्यंत मुख्य प्रश्नपत्रिका आधीच तयार करून ठेवली जाते, तोपर्यंत ती विकण्याची किंवा चोरण्याची आर्थिक प्रेरणा (Economic Incentive) गुन्हेगारांकडे आणि यंत्रणेतील गैरप्रकारांना कारणीभूत ठरणाऱ्या घटकांकडे राहते."

या समस्येवर कायमस्वरूपी मात करण्यासाठी नीलेकणी यांनी अत्यंत नाविन्यपूर्ण उपाय सुचवला आहे. त्यानुसार, परीक्षा घेण्यासाठी आधीपासून एखादी एकच फिक्स प्रश्नपत्रिका महिनाभर आधी छाटून ठेवण्याऐवजी, एका विशाल आणि सुरक्षित 'प्रश्न बँकेतून' (Question Bank) कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वापर करून अगदी परीक्षेच्या काही मिनिटे आधी अंतिम प्रश्नपत्रिका तयार केली जावी. जर अंतिम प्रश्नपत्रिका परीक्षेच्या ऐन वेळेपर्यंत अस्तित्वातच नसेल, तर ती लीक होण्याचा किंवा चोरण्याचा प्रश्नच उरणार नाही, असा साधा आणि प्रभावी युक्तिवाद त्यांनी मांडला आहे.

याशिवाय, परीक्षा प्रणाली पूर्णपणे डिजिटल आणि सुरक्षित करण्यासाठी देशात 'संगणक-आधारित चाचणी' (Computer-Based Testing - CBT) प्रणाली मोठ्या प्रमाणावर राबवण्यावर भर दिला पाहिजे, असेही त्यांनी स्पष्ट केले. सध्या देशभरात सुमारे दीड लाख परीक्षा केंद्रे उपलब्ध आहेत, परंतु स्पर्धा परीक्षांच्या प्रचंड व्याप्तीचा विचार करता ही पायाभूत सुविधा आणि केंद्रांचे जाळे आणखी मोठ्या प्रमाणात विस्तारित करण्याची गरज असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

केंद्र सरकारने याआधी नीट-युजी पेपर लीक प्रकरणाच्या वादा नंतर आणि विद्यार्थ्यांच्या देशव्यापी आंदोलनानंतर ही उच्चस्तरीय समिती स्थापन केली होती. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे देखील या सुधारणा तातडीने लागू करण्यासाठी अत्यंत उत्सुक असल्याचे नीलेकणी यांनी सांगितले. या उच्चस्तरीय कार्यदलाचा अंतिम अहवाल लवकरच सादर केला जाणार असून, यामध्ये सुचवलेल्या नवीन तंत्रज्ञान-आधारित उपायांमुळे भविष्यातील सर्व स्पर्धा परीक्षा अधिक पारदर्शक, विश्वासार्ह आणि गैरप्रकारमुक्त होण्यास मोठी मदत होईल, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.