आरबीआय लवकरच आणणार १० आणि २० रुपयांच्या प्लॅस्टिकच्या नोटा; संसदेत मोठी माहिती स्पष्ट, कागदी नोटा बंद होणार का

भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) देशात लवकरच प्लॅस्टिक किंवा पॉलिमर बेसवर आधारित चलन आणण्याच्या तयारीत असून, यासंदर्भात केंद्र सरकारने संसदेत महत्त्वाची माहिती दिली आहे. आरबीआयच्या प्रस्तावानुसार, देशात १० रुपये आणि २० रुपयांच्या मूल्याच्या प्रत्येकी १ अब्ज (१०० कोटी) पॉलिमर बँक नोटांची प्रायोगिक चाचणी (Field Trials) घेण्यासाठी सरकारने मंजुरी दिली आहे. संसदेत एका लेखी उत्तरात अर्थ राज्यमंत्री पंकज चौधरी यांनी याबाबतची सविस्तर माहिती लोकसभा सदस्यांना दिली.

प्रस्तावाची मुख्य वैशिष्ट्ये व शासनाची भूमिका:

• प्रायोगिक चाचणीला मंजुरी: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया कायद्यांतर्गत आरबीआयने १० आणि २० रुपयांच्या पॉलिमर नोटांच्या प्रायोगिक चाचण्या घेण्यासाठी केंद्राची मंजुरी मागितली होती, जी आता मंजूर करण्यात आली आहे. या चाचण्या यशस्वी झाल्यानंतर भविष्यात नियमितपणे या मूल्यांच्या प्लॅस्टिक नोटा चलनात आणण्याचा प्रस्ताव आहे.

• जागतिक अभ्यास व टिकाऊपणा: आंतरराष्ट्रीय स्तरावर करण्यात आलेल्या अभ्यासानुसार, पॉलिमर किंवा प्लॅस्टिकपासून बनवलेल्या नोटा कागदी नोटांपेक्षा अधिक टिकाऊ असतात. त्या सहज फाटत नाहीत, ओल्या होत नाहीत आणि त्यांचे आयुष्य कागदी नोटांच्या तुलनेत खूप जास्त असते.

• कागदी नोटा बंद होणार नाहीत: नागरिकांमध्ये असलेल्या संभ्रमावर स्पष्टीकरण देताना सरकारने स्पष्ट केले आहे की, सध्याच्या कागदी नोटा पूर्णपणे बंद करण्याचा किंवा त्यांचे अस्तित्व संपवण्याचा कोणताही विचार नाही. पॉलिमर नोटा या सध्याच्या कागदी नोटांच्या सोबतीनेच चलनात आणल्या जातील.

• डिजिटल व्यवहारांशी पूरक: बँकांच्या मते, डिजिटल पेमेंट आणि प्रत्यक्ष बँक नोटा हे दोन्ही पर्याय जनतेसाठी पूरक म्हणून काम करत आहेत. सध्या हा प्रस्ताव प्राथमिक टप्प्यात असून, याच्या नियमित वापरामुळे डिजिटल व्यवहारांवर होणारा परिणाम भविष्यात स्पष्ट होईल.