एल निनोचा विळखा आणि रब्बी हंगामापुढील मोठे संकट! पाण्याचा ताळेबंद ठेवूनच पिकांचे नियोजन करण्याचे कृषी तज्ज्ञांचे आवाहन

हवामानातील बदल आणि पॅसिफिक महासागरात सक्रिय असलेल्या 'एल निनो' (El Nino) प्रभावामुळे यंदाच्या वर्षात पावसाचे प्रमाण अपुरे आणि अनियमित राहिली आहे. याचा थेट आणि गंभीर परिणाम आगामी रब्बी हंगामावर (Rabi Season) होण्याची दाट शक्यता वर्तवली जात आहे. देशातील आणि राज्यातील अनेक भागांत धरणांमधील पाणीपातळी खालावली असून जमिनीतील ओलावा कमी झाल्यामुळे शेतकऱ्यांसमोर पिकांच्या लागवडीपासून उत्पादनापर्यंत अनेक आव्हाने उभी ठाकली आहेत. या पार्श्वभूमीवर, कृषी विभाग आणि हवामान तज्ज्ञांनी शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण मार्गदर्शक सूचना जारी करत 'आपत्कालीन पीक नियोजन' (Emergency Crop Planning) करण्याचे आवाहन केले आहे.

रब्बी हंगामावर एल निनोचा नेमका काय परिणाम होणार? केंद्रीय कृषी विभाग आणि कृषी तज्ज्ञांच्या मते, एल निनोच्या स्थितीमुळे ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबर महिन्यात तापमानात वाढ होण्याची तसेच पावसाचे प्रमाण कमी राहण्याची शक्यता आहे. यामुळे रब्बी हंगामातील प्रमुख पिके जसे की गहू, हरभरा, मोहरी आणि रब्बी ज्वारी यांसारख्या पिकांच्या पेरणीवर आणि उगवण क्षमतेवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. ज्या भागात सिंचनाची पुरेशी सोय नाही, अशा कोरडवाहू प्रदेशांमध्ये उत्पादनात मोठी घट होण्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे. मागील वर्षाच्या तुलनेत यंदा जलसाठ्यात मोठी घट झाल्यामुळे शेतकऱ्यांना पाण्याचा वापर अत्यंत काटकसरीने करावा लागणार आहे.

कृषी तज्ज्ञांच्या महत्त्वाच्या शिफारसी व उपाययोजना: १. आधी पाणी, मग पीक नियोजन: शेतकऱ्यांनी पारंपरिक पिकांच्या मोहात न पडता आपल्या विहिरीत, बोअरवेलमध्ये किंवा धरणातून उपलब्ध असलेल्या पाण्याच्या अचूक साठ्यानुसारच पिकांची निवड करावी. २. कमी पाणी लागणाऱ्या पिकांची लागवड: ज्या भागात पाण्याची तीव्र टंचाई आहे, तिथे बागायती पिकांऐवजी कमी पाण्यावर येणारी आणि दुष्काळ सहन करणाऱ्या कडधान्य किंवा गळधान्य पिकांची निवड करावी. ३. ठिबक व तुषार सिंचनाचा वापर: उपलब्ध पाण्याचा अपव्यय टाळण्यासाठी सूक्ष्म सिंचन पद्धतीचा (Micro Irrigation) वापर करून पिकांना संरक्षित पाणी द्यावे. ४. जमिनीची मशागत आणि मल्चिंग: जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी योग्य वेळी मशागत करून आच्छादनाचा (Mulching) वापर करावा, जेणेकरून बाष्पीभवन कमी होईल.

बदलत्या हवामानाच्या या संकटकाळात शेतकऱ्यांनी हवामानाचा अंदाज, मातीतील ओलावा आणि उपलब्ध पाण्याचा ताळेबंद लक्षात घेऊनच रब्बी हंगामाची पेरणी करावी, असे आवाहन कृषी वैज्ञानिक व प्रशासनाकडून केले जात आहे.