रीता राममूर्ती गुप्ता यांचा कॉलम:लहानपणापासूनच वाचनाची सवय लावा, आयुष्य बदलेल

बहुतेक पालकांना आपल्या मुलांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करायची असते, पण सुरुवात कशी करावी हे त्यांना समजत नाही. स्क्रीनच्या आहारी जाणाऱ्या मुलांविरुद्धचा लढाही ते हरत चालले आहेत. ही दुहेरी समस्या आहे! आज ‘राष्ट्रीय वाचन दिना’च्या निमित्ताने, यावर मात करण्याचे काही मार्ग जाणून घेऊया. प्रत्येक पालकाने हे समजून घेतले पाहिजे की, मुलांचा निरोगी विकास हा ‘स्लो-डोपामाइन’वर अवलंबून असतो. मूल एक ध्येय निश्चित करते, त्यासाठी संघर्ष करते, कधी अपयशी ठरते पण प्रयत्न सोडत नाही आणि शेवटी यशस्वी होते. यातून मिळणारे ‘न्यूरोकेमिकल रिवॉर्ड’ मुलामध्ये जिद्द आणि काम करण्याची प्रेरणा निर्माण करते. टचस्क्रीन डिव्हाइस याच्या अगदी उलट काम करतात. स्क्रीनवर दर 8 सेकंदाला ‘फास्ट-डोपामाइन’चे चक्र फिरत असते. यामुळे स्क्रीनवर वाढलेली मुले दीर्घकाळ प्रयत्न करण्यासाठी आवश्यक असलेली मानसिक क्षमता विकसित करू शकत नाहीत. याचा फटका 2 ते 9 वर्षे वयोगटातील मुलांच्या मेंदूच्या विकासावर (प्रीफ्रंटल डेव्हलपमेंट) स्पष्टपणे दिसून येतो. खेळ, संवाद आणि वाचनाची सवय यांसारख्या उपक्रमांतून ही स्थिती जन्मापासूनच बदलता येते. जन्मापासून ते 3 वर्षे वयोगटासाठी: जेव्हा तुम्ही लहान बाळाला मोठ्याने वाचून दाखवता, तेव्हा तुमच्या आवाजातील लय आणि चढ-उतार बाळाच्या मेंदूतील हालचालींशी ताळमेळ बसवतात. याला ‘एंट्रेनमेंट’ म्हणतात. वैज्ञानिक संशोधनानुसार, सात महिन्यांपर्यंतच्या बाळांशी संथ आणि लयबद्ध भाषेत संवाद साधल्यास त्यांच्या आकलनशक्तीत लक्षणीय वाढ होते. बाळाचा मेंदू तुमच्या आवाजाशी जुळवून घेत भाषेची रचना शिकत असतो. त्यामुळे बाळ जन्मल्यानंतर पहिल्या काही आठवड्यांपासूनच रोज वाचून दाखवा. अशी पुस्तके निवडा ज्यात स्पष्ट लय आणि पुनरावृत्ती असेल (बालकविता किंवा पुन्हा पुन्हा येणारे शब्द असलेल्या साध्या गोष्टी). वाचताना वेग संथ ठेवा आणि हावभाव करा. लक्षात ठेवा, शब्दांपेक्षा तुम्ही ते ‘कसे’ वाचता, हे महत्त्वाचे आहे. या वयात तुम्ही बाळाला शब्दसंग्रह शिकवत नसता, तर त्याच्या मेंदूला ध्वनीचे पॅटर्न समजून घेण्यासाठी तयार करत असता. यातूनच भविष्यात वाचनाची क्षमता विकसित होते. 3 ते 6 वर्षे वयोगटासाठी: मुले शाळेत जाण्याच्या वयाकडे झुकू लागतात, तेव्हा रात्री झोपण्यापूर्वी त्यांना गोष्टी वाचून दाखवणे हे पालकांसाठी अत्यंत प्रभावी ठरते. जेव्हा शरीर झोपेच्या दिशेने जाते, तेव्हा मेंदू ‘थीटा लहरींच्या’ स्थितीत प्रवेश करतो. या लहरी कल्पनाविश्व, भावनिक आठवणी आणि सर्जनशीलतेशी जोडलेल्या असतात. झोपताना ऐकलेल्या गोष्टी मुलांच्या लक्षात राहण्याची शक्यता अधिक असते. झोपण्यापूर्वी गोष्ट सांगणे हा केवळ भावनिक दुवा नाही, तर ती एक रणनीती आहे. पालकांनी ही सवय अनिवार्य करावी. अगदी शांतपणे आणि घाई न करता वाचा. अशा गोष्टी निवडा ज्यात भावनिक गुंतागुंत असेल. उदाहरणार्थ, संकटांचा सामना करणारे, भीती अनुभवणारे किंवा आश्चर्याचा अनुभव घेणारे पात्र निवडा. मुलाला प्रश्न विचारू द्या आणि कथेत त्यांना रमू द्या. हा तो काळ असतो जेव्हा मुलांचा मेंदू सर्वाधिक ग्रहणक्षम असतो. 6 ते 10 वर्षे वयोगटासाठी: जेव्हा एखादे मूल पुस्तकातील शब्द समजून वाचते, तेव्हा त्याच्या मेंदूत ‘बीटा लहरी’ सक्रिय होतात. या लहरी एकाग्रता, निर्णयक्षमता आणि सक्रिय शिक्षणाशी जोडलेल्या असतात. 2024 मधील एका ईईजी अभ्यासात असे दिसून आले की, जे मुले चांगले वाचक आहेत, त्यांची ‘बीटा प्रणाली’ अधिक विकसित असते. 6 ते 8 वयोगटातील मुलांसाठी स्क्रीनवर वाचण्यापेक्षा प्रत्यक्ष पुस्तके वाचणे हे मेंदूच्या विकासासाठी अधिक फायदेशीर ठरते. जो मुलगा मोठे होईपर्यंत नियमित वाचक बनतो, त्याचे मन अधिक एकाग्र असते. तो स्मृती अधिक चांगल्या प्रकारे जतन करतो, नवनवीन विचार सहजपणे मांडतो आणि अशा जगातही आपले लक्ष केंद्रित करू शकतो, जे जग मुळात लक्ष विचलित करण्यासाठीच बनलेले आहे. हा काही छोटा फायदा नाही, तर ही एक मोठी जमेची बाजू आहे. (हे लेखिकेचे वैयक्तिक मत आहे.) जो मुलगा मोठे होईपर्यंत नियमित वाचक बनतो, त्याचे मन अधिक एकाग्र असते. तो स्मृती अधिक चांगल्या प्रकारे जतन करतो, नवनवीन विचार सुचवतो आणि अशा जगातही आपले लक्ष केंद्रित करू शकतो, जे जग मुळात लक्ष विचलित करण्यासाठीच बनलेले आहे.