एन. रघुरामन यांचा कॉलम:संतुलन प्रत्येक वयामध्ये गेमचेंजर ठरते

सर्वात आधी त्या जाहिरातींच्या जिंगल्स आठवा, ज्या ‘टेढा है...’ ने सुरू व्हायच्या किंवा त्या जाहिराती, ज्या ‘...सही है’ वर संपायच्या? आणि कल्पना करा की जेव्हा तुम्ही 3 वर्षांचे होतात तेव्हा कसे डोळे मिटून एका पायावर बगळ्यासारखे उभे राहत होता आणि दुसरा पाय किक मारण्यासाठी तयार ठेवायचे. दोन्ही हात पसरून स्वतःला असे दाखवायचात जसे एखादे विमान टेक-ऑफसाठी तयार आहे आणि शेवटी दोन्ही पायांनी उडी मारून सोफ्यावर चढत होतात. आपण लहान असताना हा खेळ किती सोपा होता. पण जर तुम्ही 60 पेक्षा जास्त वयात असे केले तर पाय डगमगू शकतात आणि घोटे कापू शकतात. कदाचित तुम्ही डावी-उजवीकडे झुलाल आणि शेवटी समोरच्या बाजूला पडाल. विज्ञान सांगते की, दीर्घायुष्यासाठी आवश्यक संतुलनासाठी सिंगल-लेग ॲक्टिव्हिटी सर्वात चांगली ट्रेनिंग मानली जाते. ब्रिटिश जर्नल ऑफ स्पोर्ट्स मेडिसिनमध्ये प्रकाशित 2022 च्या एका अभ्यासानुसार 51 ते 75 वर्ष वयोगटातील असे 84% लोक, जे डोळे उघडे ठेवून किमान 10 सेकंद एका पायावर उभे राहू शकले नाहीत, त्यांच्यात मृत्यूचा धोका जास्त असल्याचे दिसून आले. 2024 च्या मेयो क्लिनिकच्या एका अभ्यासानुसार सिंगल-लेग बॅलन्स टेस्टला न्यूरोमस्क्युलर एजिंगचा एक प्रमुख संकेत देखील मानले जाते. संशोधनाचा निष्कर्ष असा की एखादी व्यक्ती- पुरुष किंवा महिला- किती वेळ एका पायावर संतुलन राखू शकते, हे वय वाढण्याच्या बाकीच्या मानकांच्या तुलनेत सर्वात विश्वसनीय संकेत म्हणून समोर आले आहे. वय वाढण्यासोबतच आपण संतुलनाच्या समस्येकडे अनेकदा असे म्हणून दुर्लक्ष करतो की, ‘अरे, हे तर वय वाढल्यामुळे आहे.’ वयाशी संबंधित समस्या तर असतीलच, पण याचा अर्थ असा नाही की आपण यात सुधारणा करू शकत नाही. विकसित देशांमध्ये अनेक ‘बॅलन्स सोसायटीज’ आहेत आणि तिथे डॉक्टर वयोवृद्ध लोकांमध्ये संतुलनाची समस्या शोधून काढतात. ते विविध उपक्रमांद्वारे त्यांना पडण्यापासून वाचवण्यावर आणि संतुलनात सुधारणेवर भर देतात. संतुलन फक्त वृद्धांसाठीच महत्त्वाचे आहे असे नाही. हे तरुणांची कामगिरीही सुधारते. आपण ज्या स्ट्रेंथ ट्रेनिंगबद्दल बोलतो, ते बॅलन्सच्या सिद्धांतावरच आधारित असते, कारण स्नायूंमुळे स्टॅबिलिटी आणि मोबिलिटीला आधार मिळतो. दैनंदिन जीवनात एक संतुलित मस्कुलोस्केलेटल सिस्टिम व्यक्तीला असामान्य हालचालींच्या पॅटर्नपासून वाचवते. असा पॅटर्न नॉन-ॲथलीट्स लोकांत दुखापतीचे कारण बनू शकतो. हे समजून घ्या की संतुलन हा आपल्या शरीराच्या संवेदी प्रणालींच्या एकत्र काम करण्याचा एक गुंतागुंतीचा मेळ आहे- ऑक्युलर सिस्टिम (दृष्टी), गुरुत्वाकर्षणावर अवलंबून असलेली वेस्टिब्युलर सिस्टिम (आतील कान) आणि प्रोप्रियोसेप्शन (शरीराच्या स्थितीबद्दलची जागरूकता). हेच कारण आहे की जेव्हा तुम्ही बॅलन्स एक्सरसाइजमध्ये डोळे मिटता तेव्हा ते करणे कठीण होते, कारण मेंदूला तीन ऐवजी दोनच संवेदी अवयवांकडून माहिती मिळू शकते. तज्ज्ञ सांगतात की, संतुलनामध्ये न्यूरोमस्क्युलर कोऑर्डिनेशनचाही समावेश असतो, म्हणजेच तुमचा मेंदू आणि शरीर किती चांगल्या प्रकारे संवाद साधू शकतात. हे अनेक घटकांवर अवलंबून असते. म्हणूनच बॅलन्स ट्रेनिंगला ब्रेन ट्रेनिंग असेही म्हणतात. त्यामुळे टार्गेटेड बॅलन्स एक्सरसाइजचा डेली रुटीनमध्ये किंवा किमान आठवड्यातून तीन-चार वेळा तरी समावेश करायलाच हवा. एका सरळ रेषेत चाला आणि जर पापण्या मिटल्या तर मिटू द्या. टीव्ही पाहताना जाहिरातीदरम्यान 30 सेकंद एका पायावर उभे राहा. पुढच्या जाहिरातीत दुसऱ्या पायावर उभे राहा. सहा महिन्यांत शरीर या प्रक्रियांना लक्षात ठेवायला सुरुवात करेल. मग पुढे जा, लिव्हिंग रूममध्ये थोडी जागा करून तीन वर्षांच्या मुलासारखे उभे राहा, जो विमानासारखा टेक-ऑफसाठी तयार आहे. हे विसरू नका की, एका पायावर उभे राहणे नक्कीच या गोष्टीचा अनपेक्षित संकेत आहे की आपण किती वर्षे जगू. फंडा असा की, ‘वाकडे उभे राहणे काही चुकीचे नाही, तर योग्य आहे.’ ही फक्त जास्त काळ जगण्याची गोष्ट नाही, तर गुणवत्तापूर्ण आयुष्य जगण्याची आहे. बॅलन्स प्रत्येक वयात गेमचेंजर आहे.