एन. रघुरामन यांचा कॉलम:‘वेग’ हेच तंत्रज्ञानाचे दुसरे नाव

आधुनिक काळातील इमर्जन्सी हेल्पलाइन आता अधिकृतपणे एक ‘छळवणूक करणारे यंत्र’ बनल्या आहेत. समजा, एखाद्या व्यक्तीने बँकेतील फसवणुकीमुळे आपली आयुष्यभराची कमाई गमावली आहे. घाईत तो बँकेला फोन करतो, पण समोरून एक अत्यंत शांत आवाज ऐकू येतो, जो अपमान केल्यासारखा वाटतो. ‘यासाठी 1 दाबा, त्यासाठी 2 दाबा...’ रोबोट आठव्या पर्यायापर्यंत पोहोचेपर्यंत तो बिचारा माणूस विसरूनच जातो की त्याने फोन का केला होता. बाहेरून पाहणाऱ्या आपल्याला प्रश्न पडतो की, एका जिवंत माणसाशी बोलण्यासाठी दोन मिनिटे हा रोबोटिक त्रास का सहन करावा लागतो? आजकाल हेल्पलाइनवर फोन करणे म्हणजे एक कठीण परीक्षाच झाली आहे. तुमचे हृदय वेगाने धडधडत असते आणि हा ऑटोमेटेड आवाज नऊ टप्प्यांचा मेन्यू वाचत असतो, जणू काही एखाद्या लहान मुलाला झोपताना गोष्ट ऐकवत आहे. त्यानंतर येतो खरा फटका. शेवटी जेव्हा तुम्ही प्रत्यक्ष माणसाशी बोलण्यासाठी ‘9’ दाबता, तेव्हा रोबोट हळूच म्हणतो, ‘दुर्दैवाने, आज कॉल्सची संख्या खूप जास्त आहे. तुमचा कॉल आमच्यासाठी महत्त्वाचा आहे. 15 मिनिटांत एक एजंट तुमच्याशी बोलेल. कृपया प्रतीक्षा करा.’ त्यानंतर लगेचच ‘होल्ड म्युझिक’ सुरू होते. ते ऐकताना असे वाटते की, कुणीतरी खोडकर मूल पियानोच्या कीजवर चालत आहे. जेव्हा दर 60 सेकंदांनी तोच ऑटोमेटेड आवाज हे भयानक संगीत थांबवून मध्येच सूचना देतो, तेव्हा राग अधिकच वाढतो. विश्वास ठेवा, प्रत्यक्षात एखादा माणूस उत्तर देईपर्यंत तुमचे आयुष्य दोन वर्षांनी वाढलेले असते. फोनवर मदत मागणे ही आता ‘कस्टमर सर्व्हिस’ राहिलेली नाही, तर ती एका डिजिटल चक्रव्यूहात मानवी सहनशक्तीची परीक्षा पाहणारी प्रक्रिया झाली आहे. याआधी तेलंगण सायबर सिक्युरिटी ब्युरो (टीजीसीएसबी) मध्ये फोन करणाऱ्या पीडितांची हीच अवस्था होती. तिथे सरासरी 27 कॉल्स वेटिंगवर असायचे. त्यामुळे फसवणुकीची तक्रार नोंदवण्यात आणि चोरी झालेली रक्कम गोठवण्यात खूप उशीर व्हायचा. पण आता चित्र बदलले आहे. 1930 या सायबर क्राइम हेल्पलाइनवर लावलेल्या ‘एआय व्हॉइस असिस्टंट’ने सर्व काही बदलून टाकले आहे. यामुळे टीजीसीएसबी आता मोठ्या संख्येने कॉल्स हाताळू शकत आहे आणि कॉलरचा वेटिंग टाइम ‘शून्य’ झाला आहे. घाबरलेल्या लोकांना न संपणाऱ्या मेन्यूमध्ये अडकवण्याऐवजी, हा असिस्टंट नाव, जन्मतारीख, गमावलेली रक्कम, फसवणुकीचा प्रकार आणि घटनेची वेळ ही माहिती त्वरित गोळा करतो. यामुळे तक्रार नोंदवण्याचा वेळ खूप कमी झाला आहे. सर्वात चांगली गोष्ट म्हणजे, कॉलर इंग्रजी, तेलगू किंवा हिंदी भाषेत नैसर्गिकपणे संवाद साधू शकतात. ही सिस्टिम लगेचच या बहुभाषिक संवादांचे इंग्रजीत रूपांतर करून एक पद्धतशीर तक्रार अहवाल तयार करते. हे अत्याधुनिक तंत्रज्ञान विशेषतः त्या ‘गोल्डन अवर’ मध्ये तक्रार जलद नोंदवण्यासाठी बनवले आहे, ज्या काळात त्वरित कारवाई करून चोरीला गेलेली रक्कम ट्रॅक करून ती ब्लॉक करता येते. व्हॉइस क्लोनिंग, डीपफेक, ऑटोमेटेड फिशिंग आणि क्रिप्टोकरन्सी फसवणूक यांसारख्या नवीन सायबर धोक्यांशी लढण्यासाठी एआय असिस्टंट हे टीजीसीएसबीचे सर्वात महत्त्वाचे शस्त्र बनले आहे. यामुळे तक्रारी वेगाने नोंदवल्या जात आहेत आणि आर्थिक व्यवहारही त्वरित रोखले जात आहेत. या जलद रिपोर्टिंगचे परिणाम अत्यंत चांगले आहेत. हेल्पलाइन आणि इतर रिपोर्टिंग चॅनेल सुधारल्यामुळे अधिकाऱ्यांनी फक्त 2025 मध्ये सुमारे 280 कोटी रुपयांची रक्कम गोठवण्यात यश मिळवले आहे. 29,273 पीडितांना 183 कोटी रुपये परतही केले आहेत. अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सिस्टिम सुरू झाल्यापासून आतापर्यंत 53,434 पेक्षा जास्त पीडितांना एकूण 399 कोटी 60 लाख रुपये परत मिळवून दिले आहेत. मे 2026 पर्यंत आणखी 154 कोटी 40 लाख रुपये गोठवण्यात आले आहेत. विशेष म्हणजे, देशभर सायबर गुन्ह्यांमध्ये मोठी वाढ झालेली असताना, 2025 मध्ये तेलंगणात तक्रारी 3% कमी नोंदवल्या गेल्या, तर देशाच्या इतर भागात यात 24% वाढ झाली आहे. फंडा असा आहे की, जेव्हा कामाचा व्याप वाढतो, तेव्हा प्रतिसादाची गती कमी होते. अशा वेळी वेग वाढवण्यासाठी तंत्रज्ञान मदतीला येते. थोडक्यात सांगायचे तर, ‘वेग’ हेच तंत्रज्ञानाचे दुसरे नाव आहे.