एन. रघुरामन यांचा कॉलम:मुलांना अशा जगाचे स्वप्न पाहू द्या, ज्या जगात त्यांना राहायचे आहे

जर कुणी तुम्हाला तुम्ही कल्पना करत असलेल्या जगाचे स्वप्न पाहण्यास सांगितले, तर वेळेचा अपव्यय म्हणून ते फेटाळून लावू नका. आणि जर मुलांना असे सांगितले गेले, तर त्यांच्यासाठी ही अशी एखादी गोष्ट तयार करण्याची सुरुवात असू शकते, जी अद्याप अस्तित्वातच नाही. एखादी कल्पना व्यावहारिक किंवा परवडणारी आहे की नाही, किंवा तिला मोठ्यांची संमती मिळेल की नाही, याचा विचार न करता स्वप्न पाहण्याची अद्भुत क्षमता मुलांमध्ये असते. ते उडणारी स्कूल बस, स्वतःला स्वच्छ करणारी नदी किंवा एखाद्या वृद्धाला रस्ता ओलांडून देणाऱ्या रोबोटची कल्पना करू शकतात. या विचारांवर हसण्याऐवजी, आपण त्यांना असे का म्हणू नये की, याबाबत आणखी सांगा. गोव्यातील चोराव येथील सेंट बार्थोलोम्यूज हायस्कूलच्या सातवीच्या काही विद्यार्थ्यांनी अलीकडेच दाखवून दिले की, जेव्हा मुलांना स्वतः विचार करण्यास सांगितले जाते तेव्हा काय घडू शकते. भारत, पोर्तुगाल आणि ब्राझीलच्या विद्यार्थ्यांशी जोडलेल्या एका साहित्यिक प्रकल्पांतर्गत त्यांनी एक कथा लिहिली, ज्यामध्ये ते आपल्या पालकांना गावच्या पंचायतीकडे जाण्यासाठी आणि एका ब्रिज प्रोजेक्टमुळे धोक्यात आलेल्या पाणथळ जागा वाचवण्याची मागणी करण्यासाठी मनवतात. विद्यार्थी लेखकांपैकी एक असलेल्या जेव्लिन रामोसने म्हटले की, ‘ज्या ठिकाणी खेकडे आणि पाणमांजर राहतात, तिथे आपण पूर्णपणे काँक्रीटचे पूल बांधू नयेत.’ मुले केवळ वन्यजीवांची कथा लिहीत नव्हती. ते कल्पना करत होते की, सामान्य लोक निसर्गाच्या रक्षणाचा अधिकार असलेल्या लोकांना कसे मनवू शकतात. त्यांच्या शब्दांनी त्यांना खऱ्या जगातील एखाद्या समस्येचा शेवट बदलण्याची ताकद दिली. जगभरातील तरुणांनी दाखवून दिले आहे की, एक प्रश्न एखाद्या असामान्य प्रवासाची सुरुवात कशी होऊ शकतो. 16 वर्षांच्या एका डच टीनेजर बॉयन स्लॅटने ग्रीसच्या समुद्रात डायव्हिंग करताना तेथे प्लास्टिक प्रदूषण पाहिले. महासागरांची स्वच्छता करणे खूप कठीण आहे हे मानण्याऐवजी, सागरी प्रवाह तरंगणारा कचरा गोळा करण्यात कशी मदत करू शकतात, हे त्याने पाहण्यास सुरुवात केली. त्याचा हा स्कूल प्रोजेक्ट पुढे जाऊन ‘द ओशन क्लीनअप’ नावाच्या संघटनेत बदलला, जी नद्या आणि महासागरांमधून प्लास्टिक हटवण्याचे तंत्रज्ञान विकसित करत आहे. अमेरिकेत गीतांजली राव फक्त 11 वर्षांची होती, जेव्हा तिने पिण्याच्या पाण्यातील लेड शोधून काढणाऱ्या डिव्हाइसचा सुरुवातीचा कॉन्सेप्ट शोधून काढला. या कल्पनेने तिला एक तरुण शास्त्रज्ञ म्हणून ओळख मिळवून दिली. आणि स्वप्न पाहण्याचा अर्थ नेहमी जग बदलणे असा नसतो. याचा अर्थ अशा बर्थडे पार्टीची कल्पना करणे असाही असू शकतो, जिथे कुणालाही एकटे वाटणार नाही. तर मुलांनो, तुमच्यासाठी एक चॅलेंज आहे. एक मिनिट तुमचे डोळे बंद करा आणि कल्पना करा की, उद्या सकाळी तुम्ही तुमच्या स्वप्नातील जगात जागे व्हाल. खिडकीबाहेर तुम्हाला काय दिसेल? हवा अधिक स्वच्छ असेल का? तुमची शाळा अधिक गमतीदार असेल का? प्राण्यांची घरे अधिक सुरक्षित असतील का? प्रत्येक मुलाला कुणी मित्र असेल का? लोकांकडे एकमेकांसाठी जास्त वेळ असेल का? आता डोळे उघडा. एक पेन्सिल आणि कागद घ्या आणि त्या जगाचे चित्र काढा, त्याबद्दल एक गोष्ट लिहा किंवा ती तुमच्या एखाद्या मित्राला समजावून सांगा. स्वतःला विचारा की, तुमचे स्वप्न वास्तवाच्या जवळ आणण्यासाठी तुम्ही कोणते एक छोटे काम करू शकता. विचार सुरू करण्यासाठी तुम्हाला कोणत्याही प्रयोगशाळेची, मोठ्या बँक बॅलन्सची किंवा परवानगीची गरज नाही. आणि पालकांनो व शिक्षकांनो, तुमची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे. मुलांना रेडीमेड उत्तरे देण्याऐवजी त्यांना प्रश्न द्या. त्यांना सन्मानाने असहमती दर्शवण्याची, प्रयोग करण्याची, चुका करण्याची आणि पुन्हा प्रयत्न करण्याची संधी द्या. जेव्हा एखादा विचार अशक्य वाटतो, तेव्हा तो लगेच फेटाळण्याऐवजी विचारा की कोणती गोष्ट त्याला कठीण बनवत आहे. प्रत्येक स्वप्न यशस्वी होणार नाही, पण प्रत्येक विचारपूर्वक केलेला प्रयत्न मुलाला नक्कीच काहीतरी मौल्यवान शिकवू शकतो. आपण अनेकदा मुलांना सांगतो की, ते जगाचे भविष्य आहेत. कदाचित ते भविष्य कसे असावे, हे सांगण्याची संधीही आपण त्यांना दिली पाहिजे. आणि जर मोठे त्यांच्या स्वप्नांना कधी ऐकणारच नसतील, तर आपण काय गमावत आहोत हे आपल्याला कसे समजणार. फंडा हा आहे की, मुलांना एक कोरा कागद द्या आणि त्यांना सांगा की, त्यांनी अशा जगाचे चित्र काढावे ज्यामध्ये त्यांना राहायचे आहे. आश्चर्यचकित होऊ नका, जर मुलाने असे जग बनवले, ज्याची कल्पना करणेही आपल्यापैकी काही मोठे लोक विसरून गेले आहेत.