डॉ. चंद्रकांत लहरिया यांचा कॉलम:‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎आज काही लोक ‘ओव्हरट्रीटमेंट’चे, अनेक जण ‘अंडरट्रीटमेंट’चे बळी‎

आपल्या आरोग्यव्यवस्थेत मोठा विरोधाभास आहे. एका‎बाजूला गरजेपेक्षा जास्त चाचण्या, औषधे, सप्लिमेंट्स‎आणि उपचार मिळत असलेले लोक आहेत. तर‎दुसरीकडे कोट्यवधी लोकांना मात्र प्राथमिक वैद्यकीय‎सुविधा, आवश्यक चाचण्या व गरजेची औषधेही वेळेवर‎मिळू शकत नाहीत.‎ एक व्यक्ती मोठ्या शहरातील खासगी रुग्णालयात केवळ‎थकवा जाणवतो म्हणून जाते. तेथे तिच्या अनेक चाचण्या‎केल्या जातात. अहवालात व्हिटॅमिन डी थोडे कमी, युरिक‎ॲसिड जास्त, कोलेस्ट्रॉल मर्यादेपेक्षा जास्त येते व काही‎आकडे लाल रंगात दिसतात. काही दिवसांतच त्या‎व्यक्तीकडे नवीन औषधे, सप्लिमेंट्स आणि पुढील‎चाचण्यांची यादी तयार असते. दुसऱ्या बाजूला, एखाद्या‎लहान शहरात किंवा गावात एक व्यक्ती वर्षानुवर्षे‎वाढलेल्या रक्तदाबासह जगत असते. तिची नियमित‎तपासणी झालेली नसते. औषध मिळालेले नसते,‎मधुमेहाचे निदान उशिरा होते. डॉक्टरांपर्यंत पोहोचणेही‎कठीण असते. ती व्यक्ती अर्धांगवायूचा झटका येतो किंवा‎तिचे मूत्रपिंड खराब झालेले असते. तेव्हाच रुग्णालयात‎जाते. हे दोन्ही चित्र भारताचेच आहेत. म्हणूनच असे‎म्हणता येईल की, भारताची अर्धी आरोग्य समस्या‎''ओवरट्रीटमेंट''ची आहे. अर्धी समस्या ‘अंडरट्रीटमेंट''ची‎आहे. शहरांमध्येत वैद्यकीय उपचार गृहितकावर चालू‎लागले आहेत. जास्त चाचण्या म्हणजे उत्तम इलाज,‎जास्त स्कॅन म्हणजे अधिक काळजी व जास्त औषधे‎म्हणजे चांगला उपचार, असे मानले जाऊ लागले आहे.‎पण वैद्यकीय शास्त्र असे सांगत नाही. प्रत्येक आजाराला‎लगेच औषधाची गरज नसते. प्रत्येक औषध आरोग्य देत‎नाही. केवळ युरिक ॲसिड वाढणे म्हणजे आजार नव्हे.‎केवळ व्हिटॅमिन डी कमी असल्याचा रिपोर्ट म्हणजे तो‎आजार बनत नाही. फक्त कोलेस्ट्रॉलचा आकडा पाहून‎व्यक्तीच्या हृदयाचा धोका ठरवता येत नाही. त्यासाठी‎वय, रक्तदाब, मधुमेह, धूम्रपान, कौटुंबिक इतिहास,‎वजन, शारीरिक हालचाली या गोष्टीही पाहाव्या लागतात.‎पण वैद्यकीय पद्धत हळूहळू रुग्णावर लक्ष केंद्रित‎करण्याऐवजी रिपोर्टवर लक्ष केंद्रित करू लागली. रुग्ण‎सांगतो की त्याला बरे वाटत आहे. पण रिपोर्टमधील‎एखादा आकडा सामान्य मर्यादेबाहेर असतो आणि‎अनेकदा तोच आकडा संपूर्ण उपचाराचा केंद्रबिंदू बनतो.‎इथूनच अनावश्यक निदान, उपचारांची सुरुवात होते. एक‎चाचणी दुसऱ्या चाचणीला जन्म देते. मग औषधे सुरू‎होतात. अनेकदा ती औषधे वर्षानुवर्षे सुरू राहतात.‎अनावश्यक वैद्यकीय उपचार नुकसानही करू शकतात.‎औषधांचे दुष्परिणाम होऊ शकतात. चाचण्यांचे चुकीचे‎निष्कर्ष येऊ शकतात. विनाकारण केलेल्या स्कॅनमुळे‎चिंता वाढू शकते.उपचाराचा खर्च वेगळाच वाढतो. जास्त‎वैद्यकीय उपचार म्हणजे नेहमीच चांगला उपचार असतो‎असे नाही. दुसऱ्या बाजूला देशाच्या अनेक भागांत‎परिस्थिती अगदी उलट आहे. आजही प्राथमिक आरोग्य‎सेवांची उपलब्धता असमान आहे. लोकांचा रक्तदाब‎वर्षानुवर्षे तपासला जात नाही. मधुमेहाची ओळख उशिरा‎होते. गरोदर महिला, वृद्ध व जुनाट आजार पीडितांना‎नियमित फॉलो-अप मिळत नाही. मानसिक आरोग्याच्या‎सेवा मर्यादित आहेत. दुसरीकडे कोणाचा रक्तदाबही योग्य‎प्रकारे मोजला नाही. एका बाजूला एक व्यक्ती पाच‎सप्लिमेंट्स खातो. एखाद्या रुग्णाला गरजेचे एक औषधही‎नियमित मिळत नाही.‎ आपल्याला ‘फास्ट मेडिसिन'' सोबतच ‘स्लो‎मेडिसिन''ची समजही विकसित करावी लागेल.‎आपल्याला हृदयविकाराचा झटका येतो, स्ट्रोक. गंभीर‎संसर्ग , अपघात होतो किंवा तातडीने उपचारांची गरज‎असते. तेव्हा फास्ट मेडिसिनची गरज असते. पण प्रत्येक‎समस्या ही आपत्कालीन परिस्थिती नसते. थोडे वाढलेले‎युरिक ॲसिड, बॉर्डर-लाईन कोलेस्ट्रॉल, वयानुसार होणारे‎सामान्य बदल किंवा कोणतीही लक्षणे नसलेले छोटे बदल‎डॉक्टर आणि रुग्णाला विचार करण्यासाठी वेळ देतात.‎अशा वेळी आधी जीवनशैली, आहार, झोप, वजन,‎व्यायाम आणि देखरेख या पर्यायांचा विचार व्हायला हवा.‎ (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे. )‎