रीता राममूर्ती यांचा कॉलम:पुस्तक वाचन हा मनाला एकाग्र करण्याचा सर्वात उत्तम असा मार्ग

लहानपणापासूनच मुलांना पुस्तके वाचण्याची सवय‎लावली, तर ती मोठी झाल्यावर अधिक एकाग्र, स्थिर‎आणि विचारशील बनतात. हे विविध संशोधनांतूनही सिद्ध‎झाले आहे. वाचनाची सवय असलेल्या मुलांची‎अभ्यासातील प्रगती उत्तम दिसून येते. त्यांच्यात नैराश्याची‎लक्षणे कमी आढळतात. ताणतणाव व एकाग्रतेशी‎संबंधित समस्या कमी होतात. अशी मुले स्क्रीनवर कमी‎वेळ घालवतात. लहानपणी लागलेली वाचनाची सवय‎पुढे चालून शांत आणि एकाग्र व्यक्तिमत्त्व घडवण्यास‎मदत करते.‎ मुलाने एखाद्या गोष्टीच्या पुस्तकासोबत वेळ घालवणे‎म्हणजे एकाग्रता, सहानुभूती व संयमाचा सराव करणे‎होय. हेच गुण पुढे किशोरावस्थेत स्वतः आणि इतरांच्या‎भावना समजून घेण्यास मदत करतात. कोणत्याही‎प्रसंगावर लगेच प्रतिक्रिया न देता शांतपणे विचार‎करण्याची क्षमता विकसित करतात. दीर्घकाळ लक्ष देऊन‎वाचणे हा एक प्रकारे एकाग्रतेचाच सराव आहे.‎वाचनामुळे आपल्याला परिस्थितीचा अंदाज घेण्याची‎क्षमता मिळते. मन सतत पुढे काय घडणार आहे, याचा‎अंदाज लावत असते. हा अंदाज चुकला, की मन‎त्यानुषंगाने समजात बदल करते. मुलाचा परिस्थितींशी‎परिचय होतो. मग पुस्तकांच्या माध्यमातून का असेना‎त्याची अंदाज बांधण्याची क्षमता तितकीच अधिक‎सुधारते. वाचलेल्या प्रसंगांचा आणि परिस्थितीचा आपला‎मेंदू मानसिक स्तरावर अनुभव घेतो. अशा प्रकारे‎पुस्तकात वाचलेली गोष्ट वास्तविक जीवनातील‎धोक्यांशिवाय परिस्थितीचा सराव करण्याची संधी देते.‎ज्या मुलाने पुस्तकांच्या माध्यमातून मैत्री तुटणे, नवीन‎शाळेत जाणे किंवा भीतीदायक रात्रीचा अनुभव घेतला‎आहे, ती मूल प्रत्यक्ष आयुष्यात अशा प्रसंगाला सामोरे‎जाताना पूर्णपणे अनभिज्ञ राहत नाही. वाचनाची प्रक्रिया‎मेंदूतील दृश्य व भाषा समजणाऱ्या न्यूरल नेटवर्कची‎पुनर्रचना करते. यामुळे आपण पाहतो आणि समजतो‎यांमधील संबंध अधिक घट्ट होतो. वाचन करणारी मुले‎शब्दांत वर्णन केलेल्या गोष्टींची मनात उत्तम प्रतिमा तयार‎करू शकतात. ही क्षमता शिक्षकांच्या सूचना समजून‎घेण्यासाठी मित्राच्या बोलण्याचा सूर ओळखण्यासाठी‎किंवा एखाद्या अनोळखी जागेचा अंदाज घेण्यासाठी‎उपयुक्त ठरते. पुस्तकांशी झालेली मैत्री मुलांची‎भाषासमृद्धी वाढवते. ही प्रक्रिया शाळा सुरू होण्यापूर्वीच्या‎वयापासूनच सुरू होते. समृद्ध भाषा किशोरांना स्वतःच्या‎भावना अचूक ओळखण्यासाठी व त्यांना नावे देण्यासाठी‎उत्तम साधने उपलब्ध करून देते. भावनेला आपण‎ओळखून तिचे वर्गीकरण करू शकतो, तिच्यावर लगेच‎प्रतिक्रिया न देता ती हाताळणे सोपे जाते. लहानपणीची‎वाचनाची उत्तम क्षमता ही दहा वर्षांनंतरही मुलाचे वाचन‎कौशल्य उत्कृष्ट राहील, याचा संकेत देते. जी मुले‎सुरुवातीपासूनच चांगली वाचू शकतात, ती अधिक वाचन‎करतात. या सरावामुळे त्यांची क्षमता सतत वाढत राहते.‎याला ‘मॅथ्यू इफेक्ट'' म्हणतात. ही सुरुवातीची आघाडी‎पुढे जाऊन आणखी मोठे यश मिळवून देण्यास मदत‎करते. एखादे मूल एखादी गोष्ट समजून घेते किंवा‎सामाजिक प्रसंग चांगल्या प्रकारे हाताळते, तेव्हा मेंदूची‎रिवॉर्ड सिस्टीम त्या प्रयत्नाला एक सार्थ अनुभव म्हणून‎नोंदवते. यामुळे मुलाने पुन्हा तसाच प्रयत्न करण्याची‎शक्यता वाढते. याची सुरुवात बालपणापासूनच करा.‎आयुष्याच्या सुरुवातीच्या वर्षांत मुलांसोबत बसून पुस्तके‎वाचणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. वाचनाच्या आनंदाला‎नेहमी प्राधान्य द्या. मुले त्यांच्या आवडीची पुस्तके स्वतः‎निवडतात. तेव्हा वाचनाची नैसर्गिक प्रेरणा निर्माण होते.‎नेहमी लक्षात ठेवा. डूम-स्क्रॉलिंगमध्ये घालवलेला प्रत्येक‎मिनिट पुस्तकाची पाने उलटण्यासाठी, एखाद्या‎गोष्टीसोबत पुढे जाण्यासाठी किंवा एखाद्या वाक्यावर‎थांबून विचार करण्यासाठी वापरता आला असता.‎ (हे लेखिकेचे वैयक्तिक मत आहे.)‎