पवन के. वर्मा यांचा कॉलम:स्वतःच्या कर्माची जबाबदारी स्वीकारणे हेही धर्माचेच रूप

धर्म म्हणजे काय? ‘धर्म’ या शब्दाची उत्पत्ती ‘धृ’ धातूपासून झाली आहे, ज्याचा अर्थ होतो- धारण करणे आणि सांभाळून ठेवणे. धर्माचा अनुवाद कर्तव्य, सदाचार, नैतिकता, कायदा किंवा समाजाला सांभाळून ठेवणारी नैतिक-व्यवस्था या अर्थाने केला जातो. परंतु यापैकी कोणताही शब्द धर्माचा व्यापक अर्थ व्यक्त करत नाही. हिंदू-दृष्टिकोनात धर्म म्हणजे अस्तित्वाच्या नैतिक गुंतागुंतीतून मार्ग शोधण्याची पद्धत आहे. धर्म निःसंशयपणे आचरणासाठी एक स्पष्ट नैतिक आराखडा प्रदान करतो, परंतु तो बायबलमधील ‘टेन कमांडमेंट्स’सारखी कोणतीही कठोर नियमावली नाही. मानवी विवेक आणि व्यवहाराने परिस्थितीनुसार धर्माला अनेक घटकांमुळे प्रभावित होण्याचा वाव दिला आहे. यात देश-धर्म म्हणजेच वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेले आचरण, आश्रम-धर्म म्हणजेच जीवनाच्या अवस्थेनुसार असणारे कर्तव्य, कुल-धर्म म्हणजेच कुटुंबाप्रति असलेले दायित्व, जाती-धर्म म्हणजेच जातिनिष्ठ निष्ठा, स्वभाव-धर्म म्हणजेच व्यक्तीची प्रवृत्ती, स्वधर्म म्हणजेच अंतरात्म्याच्या विवेकाने केलेली निवड आणि आपद्धर्म म्हणजेच संकटाच्या वेळी स्वीकारले जाणारे आचरण यांचा समावेश होतो. धर्म आपल्याला सांगतो की, कुणावरही निर्णय देण्यापूर्वी संदर्भ, हेतू, परिस्थिती आणि परिणामांची पडताळणी करा. परंतु हीच गुंतागुंत लोकांना त्यांच्या चुका योग्य ठरवण्यासाठी धर्माचा वापर करण्यास वाव देते. एखादे चुकीचे काम केल्यावर शक्तिशाली लोकांची नेहमीची प्रतिक्रिया आठवा. ते म्हणतात- परिस्थितीने मला भाग पाडले, राजकीय दबाव होता, सुरक्षेशी संबंधित प्रश्न होते, हा निर्णय व्यापक जनहितासाठी घेण्यात आला, यासाठी जबाबदार दुसरेच कुणीतरी होते, हेतू चुकीचा नव्हता, इत्यादी. अशा प्रकारे तर प्रत्येक चुकीच्या कामासाठी एक निमित्त बनवले जाऊ शकते. जर प्रत्येक उल्लंघनासोबत कोणते ना कोणते स्पष्टीकरण दिले जात राहिले, तर हळूहळू स्पष्टीकरण हाच दोषमुक्तीचा आधार बनू शकतो. हिंदू महाकाव्ये अशा परिस्थितींनी भरलेली आहेत, जिथे वरवर पाहता धर्मसंमत वाटणारा मार्ग दुसऱ्या एखाद्या नैतिक जबाबदारीशी भिडतो. सत्य आणि करुणा समोरासमोर येऊ शकतात; निष्ठा आणि न्यायामध्ये संघर्ष होऊ शकतो; कुटुंबाप्रति असलेले कर्तव्य आणि समाजाप्रति असलेले दायित्व एकमेकांच्या विरोधात उभे राहू शकतात; आणि वैयक्तिक सदाचाराचा संघर्ष एखाद्या सामूहिक उद्देशाशी होऊ शकतो. विशेषतः महाभारत हे नैतिकतेचे नियम-पुस्तक कमी आणि नैतिक दुविधांची एक विशाल प्रयोगशाळा जास्त आहे. म्हणूनच हिंदू मानसिकता जगाला संत आणि पापी अशा दोन भागांत विभागण्यास कचरते. दुर्योधन निःसंशयपणे गंभीर अधर्मासाठी जबाबदार आहे, तरीही महाकाव्यात त्याच्या मृत्यूच्या वेळी स्वर्गातून त्याच्यावर फुले उधळली जातात. रावण अशी कृत्ये करतो, ज्यांचा नैतिकदृष्ट्या बचाव करता येत नाही, तरीही रामायण त्याला एक विद्वान आणि महान शिवभक्त म्हणूनही आठवते. तुम्ही म्हणू शकता की, एखाद्या निष्पाप व्यक्तीला शिक्षा मिळण्यापेक्षा अनेक गुन्हेगार सुटून जाणे अधिक चांगले, हा सिद्धांत मानवी आहे. परंतु जर व्यवस्था इतकी गुंतागुंतीची झाली की कुणाचाही दोष सिद्ध करणे जवळजवळ अशक्य होईल, तर एखाद्या चांगल्या हेतूचेदेखील वाईट परिणाम होऊ शकतात. दुर्दैवाने आज अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे की, ज्याच्याकडे जितकी जास्त ताकद असते, त्याच्याकडे आपल्या चुकांची तितकीच अधिक कारणेहीउपलब्ध असतात. आपल्याला हे समजून घ्यावे लागेल की, धर्म जरी संदर्भावर अवलंबून असला, तरी याचा अर्थ असा नाही की त्याचे कोणतेही परिणाम होत नाहीत. त्याचप्रमाणे, कायदा आणि नैतिकता या एकच गोष्टी नाहीत. एखादे काम कायदेशीररीत्या सिद्ध करणे कठीण असू शकते, तरीही नैतिकदृष्ट्या त्याचा बचाव करता येऊ शकत नाही. एका परिपक्व समाजाने या दोन्हीतील फरक समजून घेतला पाहिजे. वास्तवात, धर्मसंमत नैतिकता हाच प्रश्न विचारते की, आपल्या कर्माला योग्य ठरवण्यासाठी आपण किती चतुर तर्क देऊ शकतो, ही धर्माची कसोटी असू शकत नाही. तर आपण आपल्या कर्माची जबाबदारी स्वीकारायला तयार आहोत का, ही खरी कसोटी असली पाहिजे.(हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.) धर्म समजून घेऊन तो आचरणात आणानैतिकता असा प्रश्न विचारते की, माझ्या आचरणाने नैतिक व्यवस्था टिकवून ठेवली आहे की तिचे नुकसान केले आहे? आपले कर्म योग्य ठरवण्यासाठी आपण किती तर्क देऊ शकतो ही धर्माची कसोटी नाही, तर आपण आपल्या कर्माची जबाबदारी स्वीकारतो का, ही आहे.