धर्म म्हणजे काय? ‘धर्म’ या शब्दाची उत्पत्ती ‘धृ’ धातूपासून झाली आहे, ज्याचा अर्थ होतो- धारण करणे आणि सांभाळून ठेवणे. धर्माचा अनुवाद कर्तव्य, सदाचार, नैतिकता, कायदा किंवा समाजाला सांभाळून ठेवणारी नैतिक-व्यवस्था या अर्थाने केला जातो. परंतु यापैकी कोणताही शब्द धर्माचा व्यापक अर्थ व्यक्त करत नाही. हिंदू-दृष्टिकोनात धर्म म्हणजे अस्तित्वाच्या नैतिक गुंतागुंतीतून मार्ग शोधण्याची पद्धत आहे. धर्म निःसंशयपणे आचरणासाठी एक स्पष्ट नैतिक आराखडा प्रदान करतो, परंतु तो बायबलमधील ‘टेन कमांडमेंट्स’सारखी कोणतीही कठोर नियमावली नाही. मानवी विवेक आणि व्यवहाराने परिस्थितीनुसार धर्माला अनेक घटकांमुळे प्रभावित होण्याचा वाव दिला आहे. यात देश-धर्म म्हणजेच वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेले आचरण, आश्रम-धर्म म्हणजेच जीवनाच्या अवस्थेनुसार असणारे कर्तव्य, कुल-धर्म म्हणजेच कुटुंबाप्रति असलेले दायित्व, जाती-धर्म म्हणजेच जातिनिष्ठ निष्ठा, स्वभाव-धर्म म्हणजेच व्यक्तीची प्रवृत्ती, स्वधर्म म्हणजेच अंतरात्म्याच्या विवेकाने केलेली निवड आणि आपद्धर्म म्हणजेच संकटाच्या वेळी स्वीकारले जाणारे आचरण यांचा समावेश होतो. धर्म आपल्याला सांगतो की, कुणावरही निर्णय देण्यापूर्वी संदर्भ, हेतू, परिस्थिती आणि परिणामांची पडताळणी करा. परंतु हीच गुंतागुंत लोकांना त्यांच्या चुका योग्य ठरवण्यासाठी धर्माचा वापर करण्यास वाव देते. एखादे चुकीचे काम केल्यावर शक्तिशाली लोकांची नेहमीची प्रतिक्रिया आठवा. ते म्हणतात- परिस्थितीने मला भाग पाडले, राजकीय दबाव होता, सुरक्षेशी संबंधित प्रश्न होते, हा निर्णय व्यापक जनहितासाठी घेण्यात आला, यासाठी जबाबदार दुसरेच कुणीतरी होते, हेतू चुकीचा नव्हता, इत्यादी. अशा प्रकारे तर प्रत्येक चुकीच्या कामासाठी एक निमित्त बनवले जाऊ शकते. जर प्रत्येक उल्लंघनासोबत कोणते ना कोणते स्पष्टीकरण दिले जात राहिले, तर हळूहळू स्पष्टीकरण हाच दोषमुक्तीचा आधार बनू शकतो. हिंदू महाकाव्ये अशा परिस्थितींनी भरलेली आहेत, जिथे वरवर पाहता धर्मसंमत वाटणारा मार्ग दुसऱ्या एखाद्या नैतिक जबाबदारीशी भिडतो. सत्य आणि करुणा समोरासमोर येऊ शकतात; निष्ठा आणि न्यायामध्ये संघर्ष होऊ शकतो; कुटुंबाप्रति असलेले कर्तव्य आणि समाजाप्रति असलेले दायित्व एकमेकांच्या विरोधात उभे राहू शकतात; आणि वैयक्तिक सदाचाराचा संघर्ष एखाद्या सामूहिक उद्देशाशी होऊ शकतो. विशेषतः महाभारत हे नैतिकतेचे नियम-पुस्तक कमी आणि नैतिक दुविधांची एक विशाल प्रयोगशाळा जास्त आहे. म्हणूनच हिंदू मानसिकता जगाला संत आणि पापी अशा दोन भागांत विभागण्यास कचरते. दुर्योधन निःसंशयपणे गंभीर अधर्मासाठी जबाबदार आहे, तरीही महाकाव्यात त्याच्या मृत्यूच्या वेळी स्वर्गातून त्याच्यावर फुले उधळली जातात. रावण अशी कृत्ये करतो, ज्यांचा नैतिकदृष्ट्या बचाव करता येत नाही, तरीही रामायण त्याला एक विद्वान आणि महान शिवभक्त म्हणूनही आठवते. तुम्ही म्हणू शकता की, एखाद्या निष्पाप व्यक्तीला शिक्षा मिळण्यापेक्षा अनेक गुन्हेगार सुटून जाणे अधिक चांगले, हा सिद्धांत मानवी आहे. परंतु जर व्यवस्था इतकी गुंतागुंतीची झाली की कुणाचाही दोष सिद्ध करणे जवळजवळ अशक्य होईल, तर एखाद्या चांगल्या हेतूचेदेखील वाईट परिणाम होऊ शकतात. दुर्दैवाने आज अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे की, ज्याच्याकडे जितकी जास्त ताकद असते, त्याच्याकडे आपल्या चुकांची तितकीच अधिक कारणेहीउपलब्ध असतात. आपल्याला हे समजून घ्यावे लागेल की, धर्म जरी संदर्भावर अवलंबून असला, तरी याचा अर्थ असा नाही की त्याचे कोणतेही परिणाम होत नाहीत. त्याचप्रमाणे, कायदा आणि नैतिकता या एकच गोष्टी नाहीत. एखादे काम कायदेशीररीत्या सिद्ध करणे कठीण असू शकते, तरीही नैतिकदृष्ट्या त्याचा बचाव करता येऊ शकत नाही. एका परिपक्व समाजाने या दोन्हीतील फरक समजून घेतला पाहिजे. वास्तवात, धर्मसंमत नैतिकता हाच प्रश्न विचारते की, आपल्या कर्माला योग्य ठरवण्यासाठी आपण किती चतुर तर्क देऊ शकतो, ही धर्माची कसोटी असू शकत नाही. तर आपण आपल्या कर्माची जबाबदारी स्वीकारायला तयार आहोत का, ही खरी कसोटी असली पाहिजे.(हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.)
धर्म समजून घेऊन तो आचरणात आणानैतिकता असा प्रश्न विचारते की, माझ्या आचरणाने नैतिक व्यवस्था टिकवून ठेवली आहे की तिचे नुकसान केले आहे? आपले कर्म योग्य ठरवण्यासाठी आपण किती तर्क देऊ शकतो ही धर्माची कसोटी नाही, तर आपण आपल्या कर्माची जबाबदारी स्वीकारतो का, ही आहे.
This post was originally published on this site.
हे पण वाचा-
शहर
- पुणे: आयुक्त स्वतः उतरले रस्त्यावर! एफसी रोडवर महापालिकेची धडक कारवाई; तब्बल २४ हजार ५०० चौरस फुटांचे अनधिकृत बांधकाम जमीनदोस्त!
- मुंबई: शायना एनसींकडून चुकून शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरेंचा फोटो फाडला गेल्याने राजकीय वादंग; किशोरी पेडणेकर यांचा तीव्र संताप!
- पुणे: भिडू, झाडे लावा रे.. बॉलिवूड अभिनेते जॅकी श्रॉफ यांच्या खास स्टाईलिश घोषणेने गाजले पुणे! जंगली महाराज रस्त्यावरील छत्रपती संभाजी महाराज उद्यानात राबवले वृक्षारोपण अभियान
- मुंबई: सोनिया गांधींच्या पुस्तकाच्या निषेधाचा प्रताप अंगलट! पुस्तकासोबत शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरेंचा फोटोही फाडल्याने शिंदेसेना वादाच्या भोवऱ्यात!
महाराष्ट्र
- पुणे: आयुक्त स्वतः उतरले रस्त्यावर! एफसी रोडवर महापालिकेची धडक कारवाई; तब्बल २४ हजार ५०० चौरस फुटांचे अनधिकृत बांधकाम जमीनदोस्त!
- धुळे: तांत्रिक चुकीचा फटका! धुळ्यातील पिंप्री येथे लाखों रुपये खर्चून उभारलेला रेल्वे पूल पाडण्याची वेळ; आता त्याच ठिकाणी नवीन अंडरपासचे काम सुरू!
- मुंबई: शायना एनसींकडून चुकून शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरेंचा फोटो फाडला गेल्याने राजकीय वादंग; किशोरी पेडणेकर यांचा तीव्र संताप!
- पुणे: भिडू, झाडे लावा रे.. बॉलिवूड अभिनेते जॅकी श्रॉफ यांच्या खास स्टाईलिश घोषणेने गाजले पुणे! जंगली महाराज रस्त्यावरील छत्रपती संभाजी महाराज उद्यानात राबवले वृक्षारोपण अभियान
गुन्हा
- गोंदिया: उदमांजर शिकारप्रकरणी सहा जण जेरबंद; गोंदिया वनविभागाची धडक कारवाई, कामठा परिसरातील घटना
- कोल्हापूर: पुणे रेल्वे प्रवासादरम्यान धक्कादायक घटना हातकणंगलेत रेल्वेखाली सापडून विवाहितेचा संशयास्पद मृत्यू; आत्महत्या की घातपात? चर्चांना उधाण
- पुणे: आळंदीत दिवसाढवळ्या थरारक रक्तपात! जुन्या वादातून पीसीएमटी चौकात रिक्षाचालकावर खंजीराने जीवघेणा हल्ला; परिसरात एकच दहशत
- धाराशिव: मोबाईलसाठी पैसे दिले नाही म्हणून जन्मदात्या वडिलांची झोपेतच हत्या; पोटच्या मुलाच्या कृत्याने धाराशिव हादरले!
राजकीय
- नवी दिल्ली: धावत्या कारमध्ये सीएनजीचा भीषण स्फोट; २ आमदारांसह ६ जण जखमी!
- पुणे: लग्नाचं आमिष दाखवून फसवणूक केल्याचा आरोप करत महिलेचा सर्वसाधारण सभेत आत्मदहनाचा प्रयत्न
- मुंबई: 'आंबा चोरला म्हणून फाशी नसते, नीट पेपरफुटीवर चंद्रकांत पाटलांचं वादग्रस्त वक्तव्य; मूल गमावलेल्या आईला लेकरू कुठल्या बाजारातून आणाल? काँग्रेस-मनसेचा संताप'
- नवी दिल्ली: पंतप्रधान मोदींचं सीजेपी आंदोलनावर मोठं भाष्य, 'युवकांच्या भविष्याशी खेळणाऱ्यांना सोडणार नाही, कठोर कारवाईचा इशारा!'
इतर
- आजचे राशिभविष्य १७ नोव्हेंबर २०२६: सूर्य आणि मंगळ करणार राजयोग निर्माण, या राशींचे नशीब फळफळणार!
- आजचे राशिभविष्य १४ नोव्हेंबर २०२६: बुधादित्य योग आणि शनिकृपेमुळे या राशींचे नशीब उजळणार, जाणून घ्या काय सांगते तुमचे भविष्य!
- आजचे राशिभविष्य १३ नोव्हेंबर २०२६: जाणून घ्या तुमचे आजचे ग्रहमान आणि भविष्य!
- आजचे राशिभविष्य १२ नोव्हेंबर २०२६: गुरु बनवणार पॉवरफुल योगाचा संयोग, या राशींच्या हातात खेळणार पैसा!
मनोरंजन
- 'ईथा' चित्रपटावरून नवा वाद; विठाबाई नारायणगावकर यांच्या कुटुंबीयांचा तीव्र आक्षेप
- ओटीटीवर दाखल झाला 'खालिद के शिवाजी'; छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा अनोखा प्रवास आता घरबसल्या अनुभवता येणार!
- मनोरंजन: दिलजीत चा चित्रपट वादाच्या भोवऱ्यात,काय आहे कारण ?
- मराठी हॉरर -कॉमेडी चित्रपट 'भूतम भयम्'!! अभिनेत्री छाया कदम यांचा भीतिदायक लूक समोर
देश विदेश
- गोवा: लोकशाहीच्या रक्षणासाठी भाजपने पणजीत काढली 'लोकशाही बचाव' पदयात्रा!
- उत्तर प्रदेश: लग्नापूर्वीच तिरंग्यात परतला अलीगढ़चा शिपाई; नायक करन चौधरी यांच्या अंगावर काटा आणणारी बलिदान गाथा
- गोंदिया: उदमांजर शिकारप्रकरणी सहा जण जेरबंद; गोंदिया वनविभागाची धडक कारवाई, कामठा परिसरातील घटना
- गोवा: शरीरात रक्ताचा शेवटचा थेंब असेपर्यंत लोकहिताचे काम करत राहणार आरोग्यमंत्री विश्वजित राणे यांची गोवा येथे गर्जना


























Subscribe to my channel



