एन. रघुरामन यांचा कॉलम:मुलांना पाहण्यापूर्वी वाचायला का शिकवावे?

जेव्हा कुटुंबातील तरुण मुले ओटीटी वाहिन्यांवरील एखाद्या चित्रपटाबद्दल माझे मत विचारतात तेव्हा मी त्यांना एक सल्ला देतो - आधी पुस्तक वाचा आणि मग चित्रपट पाहा. असाच शेवटचा सल्ला मी 2025 मध्ये नेटफ्लिक्सवर प्रदर्शित ‘द वुमन इन केबिन 10’ या चित्रपटाबद्दल दिला होता. हा चित्रपट 2016 मध्ये याच नावाने आलेल्या रूथ वेअर यांच्या ‘सायकॉलॉजिकल थ्रिलर’ कादंबरीवर आधारित आहे. यापूर्वी ‘द थर्सडे मर्डर क्लब’ हा चित्रपट रिचर्ड ओस्मान यांच्या कादंबरीवर आणि ‘द हाऊसमेड’ हा फ्रिडा मॅकफॅडन यांच्या पुस्तकावर बनला होता. फॅमिली व्हॉट्सॲप ग्रुपवर एका तरुणाने मला असे लिहून गप्प केले की, ‘...पण पुस्तकामुळे चित्रपटाची मजा जाईल. आणि रघू काकांना विचारू नका, ते खूप जुन्या विचारांचे आहेत.’ मी एका अत्यंत कडक शिस्तीच्या वातावरणात लहानाचा मोठा झालो. तिथे आनंद मिळवण्यापूर्वी स्वतःवर कठोर नियंत्रण ठेवणे हा एक सामान्य नियम होता. म्हणूनच कॉलेजच्या दिवसांत मला देव आनंद यांचा ‘गाइड’ हा चित्रपट पाहण्यापूर्वी आर. के. नारायण यांचे ‘द गाइड’ हे पुस्तक वाचायला सांगितले गेले होते. माझे पदवीचे शिक्षण पूर्ण होईपर्यंत हा चित्रपट दहा वर्षे जुना झाला होता. 1965 मध्ये प्रदर्शित हा चित्रपट पुढे हिंदी चित्रपटसृष्टीतला दीर्घकाळ लक्षात राहणारा क्लासिक चित्रपट ठरला. तेव्हा मला पुस्तक आणि चित्रपटात असलेला फरक स्पष्टपणे जाणवला. नारायण यांच्या शब्दांचे सौंदर्य हे मालगुडीशी अतूटपणे जोडलेले आहे. मालगुडी म्हणजे एक शांत, धुळीने माखलेले, संथ गतीने चालणारे पण आधुनिकतेकडे वाटचाल करणारे दक्षिण भारतीय गाव. ते एका समृद्ध सामाजिक वास्तवासोबत रेल्वे स्टेशन, गावातील न्हाव्याचा स्थानिक विनोद आणि रोजच्या संथ जीवनाचे वर्णन करतात. 1960 च्या दशकातील सिनेमाच्या मोठ्या पडद्यावरील भव्यतेनुसार हा चित्रपट राजस्थानच्या जिवंत आणि रंगीबेरंगी ठिकाणी चित्रित करण्यात आला. चित्रपटातील शहराची दृश्ये आणि राजूचे टूर-गाइडवाले प्रसंग उदयपूरचा सिटी पॅलेस, पिछोला तलाव, फतेह सागर तलाव, सूरज पोल आणि हाथी पोलच्या आसपास चित्रित केले गेले. दिसायला ही ठिकाणे खूपच सुंदर होती. पण या बदलांमुळे छोट्याशा गावाची ती खास जवळीक संपून गेली, जी नारायण यांच्या जगाला अस्सल बनवत होती. 1950 च्या दशकातील दक्षिण भारतीय गावात होणाऱ्या सामाजिक-राजकीय बदलांची जागा एका अधिक सामान्य आणि फिल्मी अशा ग्रामीण भारताने घेतली होती. नारायण यांच्या लेखनाचे सौंदर्य हे त्यांच्या हलक्याफुलक्या विनोदात, संयत वास्तवावादात आणि मानवी कमकुवतपणाच्या सखोल समजुतीत दडलेले आहे. त्यांनी आपल्या पुस्तकात कोणतेही असामान्य नायक उभे केले नाहीत. त्यांनी अशा सामान्य लोकांबद्दल लिहिले, जे आपल्याच संकुचित विचारांत, लालसेत आणि नशिबाच्या विचित्र खेळात अडकलेले आहेत. या उत्कृष्ट सिनेमाचे शानदार अभिनय, सदाबहार संगीत आणि धाडसी कथा सांगण्याच्या पद्धतीसाठी खूप कौतुक झाले. मात्र, हा चित्रपट एका पूर्णपणे वेगळ्या सौंदर्यशास्त्रावर आधारित आहे. नारायण यांच्या शांत आणि मानसिक बारकाव्यांऐवजी हा चित्रपट व्यावसायिक भारतीय सिनेमासाठी आवश्यक असलेली अति-नाट्यमयता आणि उच्च पातळीवरील नैतिकता स्वीकारतो. आधी पुस्तक वाचून मग चित्रपट पाहिल्यानंतर शब्दांचे पावित्र्य राखण्यासाठी माझ्या वडिलांनी घेतलेल्या या निर्णयाचे मला खूप कौतुक वाटले. नंतरही जिथे जिथे शक्य झाले तिथे मी आधी पुस्तक वाचले आणि मगच चित्रपट पाहिला. शेवटचे असे 2023 मधील ‘द झोन ऑफ इंटरेस्ट’ या चित्रपटाच्या वेळी झाले. मी 2014 मध्ये मार्टिन एमिस यांचे याच नावाचे पुस्तक वाचले होते. याआधी क्वेंटिन टॅरँटिनो यांचा 1997 मधील ‘जॅकी ब्राऊन’ हा चित्रपट पाहण्यापूर्वी मी एलमोर लिओनार्ड यांचे 1992 चे ‘रम पंच’ हे क्राइम थ्रिलर पुस्तकही वाचले होते. या प्रक्रियेने मला आतून प्रगल्भ बनवले. माझ्या हे लक्षात आले की, जेव्हा एखादी गोष्ट पुस्तकातून चित्रपटात येते तेव्हा ती कधीच त्याची जशीच्या तशी नक्कल असू शकत नाही. त्याऐवजी मित्रांसोबत शेकोटीभोवती बसल्यासारखी ती एक संधी बनते. जिथे प्रत्येक कथाकाराच्या सांगण्यानुसार कथा पुढे सरकते आणि बदलत जाते. कदाचित यामुळेच आजही मला आधी पुस्तक वाचायला आवडते. फंडा असा की, चित्रपट पाहण्यापूर्वी पुस्तक वाचा. यातील कोणते अधिक चांगले आहे हे ठरवण्यासाठी नाही, तर एकच कथा दोन वेगवेगळी आयुष्ये कशी जगू शकते हे जाणून घेण्यासाठी!