एन. रघुरामन यांचा कॉलम:गुरुकुलांमध्ये मुलांना पहाटे 4 वाजता उठवतात, तर आपण घरात ‘स्लीप कॉप’ बनून राहतो

1960 च्या दशकात तामिळनाडूमध्ये आजोबांच्या गावी घालवलेल्या उन्हाळ्याच्या सुट्ट्या खरोखरच ‘समर क्लासेस’ असायच्या. साधारणपणे आम्हाला पहाटे 4 ते 4:30 च्या दरम्यान उठवून सर्व भावंडांना काही ना काही काम दिले जायचे. उदाहरणार्थ, सर्वात मोठे मूल विहिरीतून पाणी काढून परसातील ‘हंडा’ नावाच्या भांड्यांमध्ये भरेल, तर धाकटी मुले मोठ्यांना मदत करतील. मुलांसाठी चहा-कॉफी नसायची, त्याऐवजी नेहमी नाचणीची पेज (रागी दलिया) मिळायची. यामुळे पोट इतके भरलेले वाटायचे की सकाळी 10 वाजेपर्यंत जेवणाशिवाय दुसरे काही खाण्याची गरज पडत नसे. सकाळी 4:30 ते 10 च्या दरम्यान मुलांना विहिरीच्या थंड पाण्याने अंघोळ करावी लागे. त्यानंतर मंदिरात जाऊन परिसराची स्वच्छता करणे, हातपाय धुऊन आजोबांसोबत श्लोक म्हणणे, पुजाऱ्याकडून मिळालेला गरम-गरम प्रसाद खाणे आणि घरी परतताना बाजारातून आजीसाठी स्वयंपाकाचे काही सामान आणणे असे आमचे वेळापत्रक असे. घरी पोहोचल्यावर इडली-डोशासाठी लागणारा ‘गन पावडर’ सारखा मसाला कुटण्यात आजीला मदत करायची. आपले कपडे नीट घड्या घालून सुटकेसमध्ये ठेवायचे, जेणेकरून धुतलेल्या कपड्यांसाठी दोरीवर जागा होईल. ही काही रोजची कामे होती, जी दुपारच्या जेवणापूर्वी पूर्ण करावी लागत. त्यानंतर आम्हाला आध्यात्मिक पुस्तके वाचावी लागत, जिथे आमच्या संस्कृत उच्चारांची तपासणी व्हायची. शब्दांचे अर्थ विचारले जायचे आणि क्विझ (प्रश्नमंजूषा) देखील व्हायची. आजोबा विचारायचे, ‘वेद हे जगातील सर्वात जुने धार्मिक ग्रंथ आहेत, त्यांचे संकलन कुणी केले?’ आम्हाला उत्तर देता आले नाही की ते ‘विश्वामित्र, व्यास, वाल्मीकी आणि वशिष्ठ’ असे पर्याय द्यायचे. आम्ही तरीही गप्प राहिलो तर ते केवळ बरोबर उत्तर (व्यास) सांगत नसत, तर पूर्ण गोष्टही सांगायचे - जेणेकरून आम्ही ते कधीच विसरणार नाही. वेद हेच पूर्वी ज्ञानाचे एकमेव स्रोत कसे होते आणि वेदव्यासांनी त्यांचे चार भाग कसे केले, हे ते समजावून सांगायचे. आजीही थोडा वेळ स्वयंपाकघर बंद करून आमच्यासोबत बसायची आणि मग खेळांना सुरुवात व्हायची. दुपारी मोठी माणसे कॉफी प्यायची, तर मुले परसातून नारळ आणून त्याचे पाणी आणि मलईचा आनंद घ्यायची. संध्याकाळी पुन्हा मंदिरात जाणे, आरती करणे आणि संध्याकाळी 7 च्या आत घरी परत येऊन जेवण करणे असा क्रम असे. त्यानंतर आजोबांसोबत गोष्टी ऐकण्याची वेळ असायची. साधारणतः रात्री 8:30 वाजेपर्यंत गावात शांतता पसरायची आणि सर्वजण गाढ झोपलेले असायचे. आमचे घर एखाद्या गुरुकुलापेक्षा कमी नव्हते, जिथे मुले लवकर उठायची, अभ्यास करायची, घरकामात मदत करायची - तरीही झोपेपर्यंत त्यांच्यात उत्साह टिकून असायचा. आता 2026 कडे वळूया. जर तुम्ही किशोरवयीन मुलांचे पालक असाल, तर झोपण्याची वेळ घरात जणू युद्धाचे मैदान बनते. आधुनिक पालक ‘स्लीप कॉप’ किंवा ‘बेडटाइम कॉप’ बनतात - कारण प्रत्येक पालकाला चिंता असते की मुले व्यवस्थित झोपत आहेत की नाही किंवा दुसऱ्या दिवशी शाळा/कॉलेजसाठी त्यांना थकवा तर येणार नाही. आपण त्यांना अपयशाच्या दिशेने ढकलत आहोत हे माहीत असूनही, आपण त्यांना अंथरुणावर जायला सांगतो, जरी त्यांचे शरीर झोपेसाठी तयार नसते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, आपण मुलांकडून त्यांच्या नैसर्गिक ‘बॉडी क्लॉक’कडे दुर्लक्ष करण्याची अपेक्षा करतो.तर पालक काय करू शकतात? मुलांना विश्रांतीची एक नियमित वेळ ठरवण्यासाठी प्रोत्साहित करा. झोपण्यापूर्वी अशा कृती करा ज्यात स्क्रीनचा समावेश नसेल. त्यांचे शरीर झोपण्यासाठी नेमके कधी तयार होते याबद्दल वास्तववादी अपेक्षा ठेवा. आजकाल अशी ॲप्सदेखील आहेत जी तरुणांना झोप आणि बॉडी क्लॉकसाठी ‘पर्सनलाइज्ड प्लॅन’ बनवण्यात मदत करतात. हळूहळू अशा क्रिया वाढवा, ज्यामुळे झोपण्याची आणि उठण्याची वेळ स्थिर होईल आणि झोपेचा कालावधी वाढेल. फंडा असा आहे की, किमान या उन्हाळ्याच्या सुट्टीत आपल्या घरात गुरुकुलासारखी जीवनशैली अवलंबा, जेणेकरून तुम्हाला उर्वरित वर्षभर ‘स्लीप कॉप’ बनावे लागणार नाही.