एन. रघुरामन यांचा कॉलम:जागतिक समस्या ओळखून तंत्रज्ञानाच्या मदतीने शोधा उपाय

44 वर्षीय सारा लव्ह यांच्यासाठी एखादे ॲप तयार करणे सोपे नव्हते. कारण तंत्रज्ञानाशी त्यांचा फारसा संबंध नव्हता. त्यांनी तब्बल दहा वर्षे विमा क्षेत्रात काम केले होते. मात्र नंतर कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (एआय) मदतीने पूर्णवेळ डेव्हलपर बनण्याचा निर्णय घेतला, जेणेकरून कोडिंगचे गुंतागुंतीचे जग त्या समजू शकतील. अनेक आठवडे त्या स्वयंपाकघरात लॅपटॉप घेऊन बसत आणि कोडची प्रत्येक ओळ तपासून सुधारत राहिल्या. निराशा आली की त्या स्वतःलाच म्हणत, ‘मोठ्या उद्दिष्टाचा विचार कर.’ त्यांना खात्री होती की एखाद्या महिलेला देखील कठीण परिस्थितीतून बाहेर पडण्यास मदत करता आली, तरी त्यांचे ध्येय सफल होईल. कारण स्वतः त्या घरगुती हिंसाचाराच्या बळी ठरल्या होत्या आणि अशा ॲपची गरज त्यांनी स्वतः अनुभवली होती. घरगुती हिंसाचाराचा प्रश्न केवळ भारतापुरता मर्यादित नाही. तुर्किये, बांगलादेश व इराक यांसारख्या देशांत त्याचे प्रमाण जगातील सर्वाधिक आहे तर विकसित देशांत अमेरिकेचा क्रमांक वरचा आहे. घरगुती हिंसाचार ही कटू वस्तुस्थिती आहे. ती जवळपास प्रत्येक देशात आढळते. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या आकडेवारीनुसार जगभरातील तीनपैकी प्रत्येकी एका महिलेला (सुमारे 30 टक्के) आयुष्यात कधीतरी जोडीदाराकडून शारीरिक किंवा लैंगिक अत्याचाराचा सामना करावा लागतो. डेन्मार्क, फिनलंड आणि पश्चिम युरोपातील काही विकसित देशांनी महिलांच्या सुरक्षा, आर्थिक स्वावलंबनासाठी आणि कायदेशीर हक्कांसाठी मजबूत व्यवस्था उभारली असली तरी घरगुती हिंसाचार पूर्णपणे संपवू शकलेले नाही. कोणत्याही देशाला यश आलेले नाही. त्यामुळे या समस्येवर तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने उपाय शोधणे अधिक आवश्यक ठरत आहे. मुंबईत या विषयावर चर्चा सुरू असताना एका मित्राने मला घरगुती हिंसाचारग्रस्त महिलांसाठी तयार केलेले साराचे ‘सिस्टर सिग्नल’ हे ॲप पाहण्याचा सल्ला दिला. मानसिक छळ करणाऱ्या नात्यातील स्वतःच्या अनुभवातून या ॲपची संकल्पना साराच्या मनात आली. त्यांच्या काही नातेवाइकांनाही अशाच परिस्थितीचा सामना करावा लागला होता. महिलांसाठी भावनिकदृष्ट्या संवेदनशील, सौम्य व व्यावहारिक साधनांची कमतरता पाहून त्यांनी हे ॲप विकसित करण्याचा निर्णय घेतला. हे ॲप वापरताना महिलांना सुरक्षित, निर्धास्त आणि मानसिकदृष्ट्या शांत वाटावे, अशी त्यांची इच्छा होती. सध्या हे ॲप ॲपल ॲप स्टोअरवर मोफत उपलब्ध असून अद्याप अँड्रॉइड आवृत्ती आलेली नाही. त्याची डेस्कटॉप आवृत्ती sistersignal.org या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. या ॲपची मुख्य संकल्पना म्हणजे ‘गर्ल-कोड’ नावाचा एक आपत्कालीन संदेश पाठवणे. ॲपमधील ‘सेफ्टी’ टॅब एकदाच दाबल्यावर वापरकर्त्याने विश्वासू गट म्हणून निवडलेल्या किमान पाच मित्र किंवा नातेवाइकांना त्वरित संदेश पाठवला जातो. त्या संदेशात असे नमूद असते : ‘मी एका डेटवर आहे आणि परिस्थिती थोडी विचित्र वाटत आहे. कृपया माझी सतत विचारपूस करा आणि दर 15 मिनिटांनी फोन करा. मी फोन उचलला नाही तर लगेच माझ्या घरी किंवा मी पाठवलेल्या ठिकाणी या.’ अशा प्रकारे हे ॲप एकमेकांची काळजी घेणारा आणि संकटात मदतीला धावून येणारा समुदाय उभारण्याचा प्रयत्न करत आहे. ‘सिस्टर सिग्नल’ हे ॲप महिलांना आधार व आवश्यक संसाधने उपलब्ध करून देते, तसेच भारतातही अशा प्रकारची व्यवस्था उभी करण्याची गरज आहे. संभाव्य धोक्याची सुरुवातीची चिन्हे गांभीर्याने ओळखणारी, सुरक्षा व्यवस्था अधिक सक्षम करणारी आणि संकटात सापडलेल्या महिलांना कोणताही पूर्वग्रह किंवा अनावश्यक चौकशी न करता तातडीने मदत व आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणारी यंत्रणा विकसित होणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञान अशा प्रकारचे सर्वसमावेशक आणि प्रभावी उपाय देऊ शकते. फंडा : नव्या सामाजिक समस्यांची अचूक ओळख करून त्यावर तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून ठोस व परिणामकारक उपाय विकसित करणाऱ्या माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्रातील दिग्गजांवर लक्ष असेल.