एन. रघुरामन यांचा कॉलम:कलेत मग्न राहा, हे तुमचे वय वाढण्याचा वेग कमी करेल

तुम्हाला आजोबांचा काळ आठवतो का? ते रोज संध्याकाळी कुठे जायचे- एखाद्या मंदिरात, शाळेत किंवा सामुदायिक सांस्कृतिक बैठकीला. आमच्या आजी अनेकदा स्वयंपाकघरात म्हणायच्या- ‘माहित नाही त्या ठिकाणी असं काय आहे की दिवसभराच्या कामानंतर परतल्यावर 15 मिनिटेही घरात थांबत नाहीत.’ इतरांबद्दल तर मला माहिती नाही, पण आमच्या चाळीत त्या काळातील बहुतांश वृद्ध कोणत्या ना कोणत्या सांस्कृतिक उपक्रमात नक्कीच व्यस्त असायचे. नंतर माझे वडीलही असेच झाले. नागपुरात ‘सरस्वती विद्यालय’ चालवणाऱ्या ‘साऊथ इंडियन असोसिएशन’ या संस्थेत त्यांची सोमवारी बैठक असायची. याच शाळेत मी शिकलो होतो आणि तीन युनिट्समध्ये पसरलेल्या त्या 150 घरांपैकी जवळपास 90% मुले तिथेच शिकायची. त्या घरांमधील बहुतांश लोक कोणत्या ना कोणत्या मंदिराशी जोडलेले होते, ज्यांच्या बैठका मंगळवारी किंवा गुरुवारी व्हायच्या. शनिवार, रविवारी सांस्कृतिक कार्यक्रम असायचे. जसे, कर्नाटक म्युझिक कॉन्सर्ट, भटक्या मंडळींचे नाटक. कधी मुलांचे ‘अरंगेत्रम’, ज्यामध्ये ते पहिल्यांदा सार्वजनिक नृत्य सादरीकरण करायचे किंवा मग दक्षिण भारतातून एखादे संत येऊन 15 दिवस किंवा एक महिन्यापर्यंत रामायण, भगवान शिव, त्यांचे पुत्र भगवान कार्तिकेय किंवा दुर्गा माता यांसारख्या विषयांवर धार्मिक प्रवचन द्यायचे. आता या विषयापेक्षा वेगळी एक गोष्ट सांगतो. माझ्या कुटुंबातील आणि जिथे मी बालपण घालवले, त्या परिसरातील बहुतांश पुरुष- जे स्वतःला सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये सक्रिय ठेवायचे- 90 वर्षांपेक्षा जास्त किंवा किमान 80 च्या पुढे तर नक्कीच जगले. तर त्यांच्या पत्नींचे निधन आधी झाले. तेव्हा आपल्यापैकी कोणालाही माहित नव्हते की याचा कला-संस्कृतीमध्ये वेळ घालवण्याशीही काही संबंध असू शकतो. पण मला हा किस्सा या बुधवारी आठवला, जेव्हा मी युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडनचे एक संशोधन वाचले की आठवड्यातून एकदा सांस्कृतिक उपक्रमात सहभागी झाल्याने वय वाढीचा वेग किमान एक वर्षाने कमी होऊ शकतो. संशोधन सांगतो की आजच्या काळातील सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये वाचन करणे, म्युझिक कॉन्सर्ट ऐकणे, आर्ट गॅलरी आणि थिएटरमध्ये जाणे, पेंटिंग करणे, वाद्य वाजवणे, आर्ट डॉक्युमेंट्री पाहणे आणि म्युझियम किंवा प्रदर्शनांना भेट देणे यांचा समावेश आहे. खरेतर, माझ्या प्रौढ आयुष्यापेक्षा जास्त सांस्कृतिक कार्यक्रम मी बालपणी माझ्या आजी-आजोबांसोबत पाहिले होते. माझे आजोबा सकाळ-संध्याकाळ मंदिरात जाणे कधीच सोडत नसत. त्यांच्याकडूनच मला संगीत कार्यक्रम आणि प्रवचन ऐकण्याची सवय लागली. एवढेच नव्हे तर आजही मी पवई फाईन आर्ट्स सोसायटी आणि षण्मुखानंद सभा यांसारख्या अनेक ‘सभांचा’ आजीवन सदस्य आहे. लाईव्ह परफॉरमन्स पाहणे माझ्यासाठी खूप आनंददायक असते. मी स्वतः एक परफॉर्मर असल्यामुळे, मी कलाकारांची देहबोली, शब्दरचना आणि विनोदबुद्धी यातून शिकतो. लाईव्ह परफॉरमन्स मला सिनेमापेक्षा जास्त शिकवते. नुकतेच 12 मे रोजी माझी मुलगी न्यूयॉर्कच्या म्युझियम ऑफ मॉडर्न आर्टमध्ये गेली होती आणि संपूर्ण दिवसात ती 5 मजली इमारतीचे तीनपेक्षा जास्त मजले पाहू शकली नाही. मुंबईत बसल्या-बसल्या तिने मला व्हिडिओ कॉलवर ते मजले दाखवले. परिणामी, आज मी मॉडर्न आर्टवर किमान पाच मिनिटे तरी बोलू शकतो. अशी जोडलेली नाती मला माझ्या ‘सिसिफस’ सारख्या न संपणाऱ्या टू-डू लिस्टबद्दल विचार करत राहण्यापासून वाचवतात. मग ते स्टेडियममध्ये फुटबॉल किंवा क्रिकेट मॅच पाहणे का असेना, मला बाहेर जाऊन अशा गोष्टीशी जोडले जाणे आवडते, जी माझ्यापेक्षा खूप मोठी आहे आणि जी मी एकटा करू शकत नाही. एखाद्या वेगळ्या जगात डोकावून पाहणे आणि स्वतःच्या क्षमतांना समजून घेणे मला रोमांचित करते. फंडा असा आहे की, आधुनिक संशोधन जरी असा दावा करत असला की सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये सहभागी झाल्याने आयुष्याची काही वर्षे वाढतात, परंतु कदाचित आपल्या पूर्वजांना हे आधीपासूनच माहित होते की याने आयुष्य नक्कीच अधिक अर्थपूर्ण बनते.