प्रवासात ट्रेनमध्ये सामान चोरीला गेले तर काय करावे? एफआयआर नोंदवणे आणि रेल्वेकडून नुकसानभरपाई मिळवण्याचे नियम जाणून घ्या!

भारतीय रेल्वेने (Indian Railways) दररोज लाखो प्रवासी प्रवास करतात. मात्र, अनेकदा गर्दीचा फायदा घेऊन किंवा प्रवाशांचे लक्ष नसताना आरक्षित तसेच अनारक्षित डब्यातून सामान, पर्स, मोबाईल किंवा दागिने चोरीला गेल्याच्या घटना घडतात. अशा वेळी घाबरून न जाता प्रवाशांनी वेळेत योग्य कायदेशीर पावले उचलल्यास चोरीचा तपास वेगाने होऊ शकतो आणि काही विशिष्ट परिस्थितीत रेल्वे प्रशासनाकडून अथवा ग्राहक आयोगाकडून नुकसानभरपाई देखील मिळू शकते.

चलत्या ट्रेनमध्ये एफआयआर (FIR) कशी नोंदवावी?:

जर प्रवासादरम्यान तुमचे सामान चोरीला गेले, तर पुढीलप्रमाणे तातडीने पावले उचलावीत:

• ट्रेन कर्मचाऱ्यांशी संपर्क: प्रवासात सामान चोरीला गेल्यास सर्वप्रथम डब्यात उपस्थित असणारे टीटीई (TTE), कोच अटेंडंट, गार्ड किंवा ट्रेनमधील जीआरपी (GRP)/आरपीएफ (RPF) गस्त पथकाशी संपर्क साधावा.

• एफआयआर (FIR) फॉर्म भरणे: चलती ट्रेनमध्येच टीटीई किंवा आरपीएफ जवान प्रवाशांना छापील 'एफआयआर फॉर्म' (FIR Form) उपलब्ध करून देतात. हा फॉर्म भरून दिल्यानंतर तो पुढील नियोजित थांब्यावरील जीआरपी पोलीस ठाण्याकडे हस्तांतरित केला जातो.

• डिजिटल तक्रार (RailMadad App): प्रवासी त्यांच्या मोबाईलवरून 'RailMadad App' चा वापर करून किंवा १३९ (139) या हेल्पलाइन नंबरवर कॉल करून पीएनआर (PNR) क्रमांकासह थेट तक्रार नोंदवू शकतात.

रेल्वेकडून नुकसानभरपाई (Compensation) मिळण्याचे नियम काय आहेत?:

सामान्यतः रेल्वेच्या नियमांनुसार (Rule 506.2) वैयक्तिक न बुक केलेल्या सामानाची सुरक्षा ही प्रवाशाची स्वतःची जबाबदारी मानली जाते. परंतु, सर्वोच्च न्यायालय आणि विविध ग्राहक न्यायालयांच्या (Consumer Commission) अनेक महत्त्वपूर्ण निकालांनुसार खालील परिस्थितीत रेल्वेची 'सेवा दोष' (Deficiency in Service) गृहीत धरून नुकसानभरपाईचे आदेश दिले जातात:

1. अनधिकृत व्यक्तींचा प्रवेश: आरक्षित डब्यात (Sleeper/AC Coach) टीटीई किंवा सुरक्षा कर्मचाऱ्यांच्या निष्काळजीपणामुळे अनधिकृत व्यक्तींनी किंवा चोरांनी प्रवेश केला असल्यास.

2. रात्रीच्या वेळी दारे उघडी असणे: नियमानुसार रात्री १० ते सकाळी ६ या वेळेत वेस्टिब्युल आणि डब्याची दारे सुरक्षितपणे बंद ठेवण्याची जबाबदारी रेल्वे कर्मचाऱ्यांची असते. ती न पाळल्यास कर्मचाऱ्यांचा निष्काळजीपणा मानला जातो.

3. बुक केलेले सामान: जर तुम्ही 'बुकिंग काउंटर'वरून सामानाचे अधिकृत बुकिंग करून ते रेल्वेच्या ताब्यात दिले असेल आणि ते गहाळ झाल्यास रेल्वे प्रशासन मूल्यांकनानुसार पूर्ण भरपाई देते.

जर रेल्वे कर्मचाऱ्यांच्या निष्काळजीपणामुळे किंवा अनधिकृत घुसखोरीमुळे चोरी झाल्याचे सिद्ध झाले, तर प्रवासी जिल्हा किंवा राज्य ग्राहक मंचाकडे (Consumer Forum) दाद मागून चोरी गेलेल्या सामानाची रक्कम आणि मानसिक त्रासापोटी नुकसानभरपाई मिळवू शकतात.