एन. रघुरामन यांचा कॉलम:विदेशात आजकाल पदपथांनाही ‘डोळे’ असतात

शिकागोमधील एका छोट्या किराणा दुकानातील हिरवा प्रकाश ओल्या डांबरी रस्त्यावर पसरत होता. मार्कस (काल्पनिक नाव) याने आपले घड्याळ पाहिले. तो पूर्ण 40 मिनिटांपासून त्या रस्त्यावर अस्वस्थपणे लक्ष ठेवून होता. तो पहिल्या दुकानाजवळ उभा होता. त्याला 7 व्या दुकानापर्यंत पोहोचायचे होते. तिथे ना पोलिसांच्या गाड्या होत्या, ना पायी गस्त घालणारे जवान आणि ना अंडरकव्हर एजंट्स. तो संपूर्ण ब्लॉक त्याचा होता. त्याने चेहऱ्याचा खालचा भाग लपवण्यासाठी कॉलर वर केली आणि काळा चष्मा घातला. नंतर बाहेर पडून त्याने मुद्दाम लंगडत चालण्याचे नाटक केले. भ्रम निर्माण करण्याची ही एक उत्तम युक्ती होती. वर लागलेल्या कॅमेऱ्यांना त्याच्या कपड्यांशिवाय काहीही दिसत नव्हते आणि चालण्या-फिरण्याचे विश्लेषण करणारे अल्गोरिदम त्याला एक अनोळखी व्यक्ती म्हणूनच नोंदवणार होते. मार्कसने डोके खाली झुकलेले ठेवले आणि त्याची नजर रस्त्यावरील खड्ड्यांवर खिळलेली होती. त्याने आपल्या इयरपीसचे बटण दाबले आणि हळू आवाजात म्हणाला, “मी आता निघतोय. मी तिथून निघेपर्यंत कोणत्याही बाहेरील माणसाला आत येऊ देऊ नका.” तो अतिशय वेगाने पुढे गेला. 7 व्या दुकानापर्यंत पोहोचण्यासाठी त्याला बरोबर 1 मिनिट लागला. मात्र 3 मिनिटांनंतरच तो रस्ता लाल आणि निळ्या दिव्यांनी उजळून निघाला. मार्कस आपली हत्यारांची बॅग काढण्यासाठी हात पुढे करणार तोच त्याच्या मनगटात हातकड्या ठोकल्या गेल्या. पोलिस लॉकअपमध्ये बसलेला मार्कस त्या 1 मिनिटाच्या आपल्या फेरफटक्याला वारंवार आठवत होता. तिथे साध्या कपड्यांमध्ये कोणताही पोलिस नव्हता, ना कोणी साक्षीदार. त्याने डोके खाली झुकवून ठेवले होते आणि आपल्या सहकाऱ्याशी बोलताना डांबरी रस्त्यावरच नजर रोखून धरली होती. मग पोलिसांना खबर कोणी दिली? त्याचे नाटक ओळखून त्याला कोणी ओळखले होते? तेव्हाच त्याला एक विचित्र गोष्ट आठवली. वाटेत तो प्लास्टिकच्या एका छोट्या डब्यापासून वाचून पुढे गेला होता. तो 4 चाके असलेला एक फूड डिलिव्हरी रोबोट होता, जो बर्गरची ऑर्डर घेऊन पदपथावर हळूहळू डुलत पुढे जात होता. घाईघाईत त्याच्या जवळून जाताना मार्कसने त्याला शिवीही दिली होती. अचानक त्याच्या डोक्यात प्रकाश पडला. तर मग तो रोबोटच खबऱ्या होता! वर लागलेल्या कॅमेऱ्यांपासून वाचण्यासाठी डोके खाली झुकवून चालण्याच्या नादात त्याने थेट पदपथावर चालणाऱ्या त्या रोबोटच्या लो-अँगल नेव्हिगेशन कॅमेऱ्यांमध्ये पाहिले होते. मशीनच्या काही फूट वर बडबडल्यामुळे त्याचा जड, घोगरा आवाजही रोबोटच्या उच्च-गुणवत्तेच्या मायक्रोफोनमध्ये रेकॉर्ड झाला होता. रोबोटच्या एआयने ऑडिओचे विश्लेषण केले, स्थानिक पोलिसांच्या पाहिजे असलेल्या गुन्हेगारांच्या रेकॉर्डसोबत त्याच्या आवाजाची जुळवाजुळव केली आणि त्याचे को-ऑर्डिनेट्स जवळच्या पोलिस ठाण्याला पाठवले. एका टॅको डिलिव्हरीने त्याची ओळख उघड केली होती! मार्कसची गोष्ट जरी चित्रपटांसाठी भविष्यातील एखादी काल्पनिक कथा असली, तरी हे तंत्रज्ञान जगातील काही मोठ्या शहरांच्या रस्त्यांवर आधीच फिरत आहे. इलिनॉयमध्ये सुरू असलेली एक तीव्र कायदेशीर लढाई आपल्याला हा प्रश्न विचारण्यास भाग पाडत आहे की, या सोयीस्कर छोट्या मशीन्स आपल्या मदतगार आहेत की गुप्त खबऱ्या? या आठवड्यात शिकागोच्या कुक काउंटीमध्ये दाखल खटल्यांमध्ये कोको रोबोटिक्स आणि सर्व रोबोटिक्स निशाण्यावर आहेत. या दोन्ही या क्षेत्रातील प्रमुख कंपन्या आहेत आणि त्यांचे स्वयंचलित रोबोट्स, अर्बन फूड डिलिव्हरीचे एक सामान्य दृश्य बनले आहेत. खटल्यांमध्ये आरोप करण्यात आला की, हे रोव्हर्स कोणाच्याही संमतीशिवाय आपले कॅमेरे आणि लाय-डार सेन्सरच्या मदतीने ग्राहकांचे चेहरे, हात आणि बायोमेट्रिक्स गुपचूप स्कॅन करतात. दोन्ही कंपन्यांनी या आरोपांचे ठामपणे खंडन केले आहे. आरोपांमध्ये दावा केला की, अशा प्रकारे गोळा केलेल्या डेटाचा वापर कंपन्यांच्या स्वतःच्या एआय मॉडेल्सला प्रशिक्षित करण्यासाठी आणि त्यांना सेवा देणाऱ्या थर्ड पार्टीसोबत शेअर करण्यासाठी केला जातो. कंपन्यांचे म्हणणे आहे की, रोबोटमध्ये लागलेल्या सेन्सरचा वापर केवळ ऑपरेशनल कामांसाठी होतो, जसे अंतर मोजणे, वाटेत येणारे अडथळे टाळणे आणि मानवांचा किंवा भटक्या प्राण्यांचा हस्तक्षेप नसताना शहराच्या पदपथांवर सुरक्षितपणे चालत राहणे. त्यांचा दावा आहे की, त्यांचे सिस्टीम्स कायमस्वरूपी बायोमेट्रिक्स प्रोफाईल बनवत नाहीत, ना कोणावर पाळत ठेवतात किंवा ओळखतात. तरीही, हा कायदेशीर संघर्ष गोपनीयतेच्या वादाचा एक नवीन आणि चिंताजनक पैलू उघड करतो. जशा स्वयंचलित मशीन्स आपल्या रोजच्या जीवनात सहजतेने मिसळत आहेत, तशीच सार्वजनिक सुविधा आणि व्यापक पाळत ठेवणे यांच्यातील रेषाही धूसर होत आहे. फंडा असा की, दिवाळीच्या या सुट्ट्यांमध्ये जर तुम्ही परदेशात गेलात, तर लक्षात ठेवा की पदपथांनाही डोळे असतात. आणि पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही रस्त्यावर ४ चाकांचा एखादा गोंडस रोबोट डगमगत जेवण पोहोचवताना पहाल आणि त्याला पाहत मोठ्या आवाजात काही बोलाल, तर असेही होऊ शकते की तो तुमच्याबद्दल नोट्स घेत असेल!