बरखा दत्त यांचा कॉलम:विमानांमध्ये प्रवास करणे आता पूर्वीसारखे राहणार नाही

गेल्या आठवड्यात आपण विमानवाहतुकीच्या जगात एक असाधारण घटना पाहिली. त्यानंतर हवाई प्रवास करणाऱ्यांसाठी विमानप्रवासाचा अनुभव पूर्वीसारखा राहणार नाही. या घटनेशी संबंधित तथ्ये इतकी नाट्यमय आहेत की, हेच सर्व काही एखाद्या चित्रपटात घडताना पाहिले असते, तर कदाचित आपण त्याला अवास्तव आणि अविश्वसनीय म्हणून नाकारले असते. पण म्हणूनच म्हटले जाते की सत्य हे नेहमी कल्पनेपेक्षा विचित्र असते. तेल अवीवला जाणाऱ्या फ्लायदुबईच्या विमानात हवेत निर्माण झालेले संकट एका अकल्पनीय शोकांतिकेत बदलू शकले असते. एका क्षणी विमान इतक्या वेगाने खाली येत होते की, ३० सेकंदांपेक्षाही कमी वेळात ते १४,००० ते १७,००० फूट खाली आले होते. या वेगाने खाली येत असताना १७३ प्रवासी आणि सहा कर्मचाऱ्यांना घेऊन जाणारे हे विमान कोसळण्यास आणखी केवळ ३० सेकंद लागले असते. पण विमानाचे कमांडर आणि भारतीय नागरिक कॅप्टन स्मित माछर यांचा असाधारण संयम आणि संकटाच्या वेळी तातडीने योग्य प्रतिक्रिया देण्याची क्षमता यामुळे जीवन आणि मृत्यू यांच्यातील फरक निर्माण झाला. आता पंतप्रधान मोदींपासून बेंजामिन नेतन्याहूंपर्यंत संपूर्ण जग त्यांना नायक म्हणून सलाम करत आहे. त्या भीषण दबावाच्या परिस्थितीत स्मित यांनी अशी तीन कामे केली, जी पाहून जग त्यांच्या चातुर्याचे आणि धैर्याचे कौतुक करत आहे. त्यांच्या सह-पायलटने त्यांच्यावर अनपेक्षित हल्ला केला, तरीही त्यांनी आपला संयम गमावला नाही. त्यांनी प्रथम आपत्कालीन इशारा पाठवला आणि त्यानंतर विमानाचे अपहरण झाल्याचे सूचित करणारा स्क्वॉक कोड प्रसारित केला. याला खूप महत्त्व होते. मोठ्या प्रमाणात रक्तस्राव होत असतानाही स्मित कॉकपिटचा दरवाजा उघडण्यात यशस्वी झाले. हाच निर्णायक टप्पा ठरला. त्यामुळे केबिनमध्ये असलेल्या प्रवाशांना संकटाची माहिती मिळाली आणि ते कॉकपिटमध्ये घुसले. त्यांनी हल्लेखोराला ताब्यात घेतले आणि कॅप्टन स्मित यांना प्राथमिक उपचार दिले. पंतप्रधान मोदींसोबत झालेल्या व्हिडिओ कॉलमध्ये स्मित यांनी सांगितले की, विमान वेगाने खाली येत होते आणि प्रवाशांना वाचवण्यासाठी त्यांच्याकडे केवळ काही क्षण शिल्लक असल्याची त्यांना जाणीव होती. सह-पायलटची ओळख हमाम अल-हमामी अशी पटली आहे. यापूर्वी त्याच्या अतिरेकी विचारांमुळे ओमान एअरने त्याला उड्डाण करण्यास बंदी घातली होती. असे असूनही त्याला फ्लायदुबईमध्ये नोकरी देण्यात आली आणि स्पष्टपणे पुरेशी सुरक्षा तपासणी करण्यात आली नाही. ओमानी सह-पायलटने स्मितवर क्रॅश ॲक्सने हल्ला केला होता. हे प्रवासी विमानांच्या कॉकपिटमध्ये अनिवार्यपणे ठेवले जाणारे सुरक्षा उपकरण आहे. त्याची रचना अशा प्रकारे केली जाते की, त्याच्या धातू कापणाऱ्या धारदार भागांच्या मदतीने दुर्घटना किंवा कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीत विमानाचे दरवाजे अडकले असल्यास ॲल्युमिनियम, विमानाची संरचना आणि पॅनेल कापून मार्ग तयार करता येतो. यातून विद्युतप्रवाह वाहत असलेल्या तारा देखील कापता येतात. मात्र येथे याच साधनाचे हत्यारात रूपांतर करण्यात आले. फ्लायदुबईची ही घटना एखाद्या मोठ्या दुर्घटनेत बदलली असती, तर जरा कल्पना करा की आज ज्या भारतीय पायलटला नायक म्हटले जात आहे, त्यालाच पाश्चिमात्य माध्यमांनी या दुर्घटनेसाठी जबाबदार ठरवले असते, अशी शक्यता खूपच जास्त होती. एअर इंडिया १७१ दुर्घटनेतही आपण असेच काही पाहिले होते, जेव्हा कोणत्याही पुराव्याशिवाय कॅप्टन सुमित सभरवाल यांना दोषी ठरवण्यात आले होते. सध्या तरी कॅप्टन स्मित एक प्रकारचे कल्ट-फिगर बनले आहेत. ज्या प्रवाशांशी मी बोललो, त्यांचे म्हणणे आहे की ते केवळ भारतीयांसाठीच नव्हे, तर संपूर्ण जगासाठी नायक आहेत. पंतप्रधान मोदींसोबत संवाद साधताना त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू आल्याने ते लोकांना आणखी सहज आणि खरे वाटतात. पण एक गोष्ट निश्चित आहे—आता विमानप्रवास पूर्वीसारखा राहणार नाही. ९/११ नंतर सुरक्षेचे अनेक नवे उपाय लागू करण्यात आले, ज्यांनी विमानवाहतूक क्षेत्राचे जग कायमचे बदलून टाकले. हा देखील असाच एक ऐतिहासिक आणि निर्णायक टप्पा आहे. 9/11 नंतरच्या सर्व सुरक्षा उपायांचा मुख्य भर कॉकपिट सुरक्षित करण्यावर होता. पण आता खुद्द कॉकपिटही असुरक्षित असू शकते, या जाणीवेमुळे पायलटांच्या पार्श्वभूमीची तपासणी पूर्वीपेक्षा अधिक कडक केली जाऊ शकते. कॉकपिटमध्ये कॅमेरेही बसवले जाऊ शकतात. सध्या तिथे केवळ व्हॉइस रेकॉर्डरची व्यवस्था असते. प्रवासी म्हणून तुमच्यावरही आणखी काही निर्बंध वाढण्याची अपेक्षा ठेवा. पण उड्डाण करताना आपल्या सुरक्षेसाठी ही एक छोटीशी किंमत असेल. 9/11 नंतरच्या सर्व सुरक्षा उपायांचा मुख्य भर कॉकपिट सुरक्षित करण्यावर होता. पण आता खुद्द कॉकपिटही असुरक्षित असू शकते, या जाणीवेमुळे पायलटांच्या पार्श्वभूमीची तपासणी पूर्वीपेक्षा अधिक कडक केली जाऊ शकते. (हे लेखिकेचे स्वतःचे विचार आहेत)