९०० वर्षांचे रहस्य उलगडले! धारमधील मूर्ती सरस्वती नव्हे, तर 'देवी गायत्री'ची; आधुनिक तंत्रज्ञानातून स्पष्ट

मध्य प्रदेशातील धार येथे सापडलेल्या आणि भोपाळच्या राज्य संग्रहालयात जतन केलेल्या १२ व्या शतकातील लाल वाळूच्या दगडातील मूर्तीची खरी ओळख तब्बल ९०० वर्षांनंतर उलगडली आहे. अनेक शतकांपासून ही मूर्ती सरस्वती देवीची असल्याचे मानले जात होते, परंतु आधुनिक 'डिजिटल हेरिटेज मिशन' अंतर्गत करण्यात आलेल्या वैज्ञानिक विश्लेषणातून ती 'देवी गायत्री' असल्याचे सिद्ध झाले आहे.

घटनेचे मुख्य पैलू:

• ओळखीचा पेच: सरस्वती देवीच्या मूर्तीमध्ये 'वीणा' असणे अनिवार्य असते, परंतु या मूर्तीत वीणा अनुपस्थित होती, हाच या संशोधनाचा सर्वात महत्त्वाचा टर्निंग पॉईंट ठरला.

• तांत्रिक पुरावा: पुरातत्त्व विभागाने 'हाय-रिझोल्यूशन ३डी मॅपिंग' (High-resolution 3D mapping) आणि डिजिटल डॉक्युमेंटेशन तंत्रज्ञानाचा वापर करून मूर्तीमधील सूक्ष्म खुणांचा अभ्यास केला.

• गायत्री देवीची लक्षणे: मूर्तीच्या चार हातांमध्ये अक्षमाला (जपमाळ), कमळ आणि 'वेद' आहेत, जे श्रीमद देवी भागवत पुराण आणि शिल्पशास्त्रातील गायत्री देवीच्या वर्णनाशी तंतोतंत जुळतात.

• ऐतिहासिक महत्त्व: ही मूर्ती परमार राजवटीतील (९ व्या ते १४ व्या शतकापर्यंत) असून, तिचे शिल्पशास्त्र हे भारतीय धार्मिक आणि कला वारशाचा एक अत्यंत दुर्मिळ भाग आहे.