पर्यावरण दिन विशेष: विकासासाठी आपण पर्यावरणाची जी किंमत मोजतोय, ती खरंच 'वर्थ इट' आहे का?

पुणे: आज ५ जून म्हणजेच 'जागतिक पर्यावरण दिन'. या निमित्ताने विकासाच्या नावाखाली निसर्गाचा जो संहार सुरू आहे, त्यावर आत्मपरीक्षण करणारा एक विशेष वृत्तांत समोर आला आहे. "आपण जे नवे प्रकल्प उभे करत आहोत, ते खरोखरच गरजेचे आहेत का?" असा मूलभूत प्रश्न आता उपस्थित केला जात असून, विकासासाठी आपण पर्यावरणाची जी अतोनात किंमत मोजत आहोत, ती खरोखरच 'वर्थ इट' (योग्य) आहे का, याचा पुनर्विचार करण्याची वेळ आता आली आहे.

विकासाच्या नावाखाली निसर्गाचा बळी

पुण्यासह संपूर्ण देशभरात रस्ते रुंदीकरण, उड्डाणपूल, मेट्रो, आणि नवनवीन गृहप्रकल्प उभारण्यासाठी हजारो जुने आणि मोठे वृक्ष तोडले जात आहेत. टेकड्यांचे उत्खनन केले जात असून नद्यांच्या पात्रात सिमेंटचे बांधकाम करून त्यांचे नैसर्गिक प्रवाह अडवले जात आहेत. विकासाच्या या वेगवान प्रक्रियेत आपण निसर्गाला इतके मागे टाकले आहे की, त्याचे गंभीर परिणाम आता हवामान बदलाच्या (Climate Change) रूपाने आपल्यासमोर येऊ लागले आहेत.

पुण्यातील वाढते तापमान आणि पाण्याचा प्रश्न

कधीकाळी थंड हवेचे शहर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पुण्याचा पारा आता उन्हाळ्यात ४० अंशाच्या पार जाऊ लागला आहे. सिमेंटच्या वाढत्या जंगलामुळे (Urban Heat Island Effect) शहराचे तापमान झपाट्याने वाढत आहे. झाडे कमी झाल्यामुळे भूगर्भातील पाण्याची पातळी खालावली आहे, तर दुसरीकडे पावसाळ्यात शहरात पूरसदृश परिस्थिती निर्माण होत आहे. निसर्गाचा हा समतोल बिघडल्यामुळे सर्वसामान्य नागरिकांनाच याचा मोठा आर्थिक आणि शारीरिक फटका सहन करावा लागत आहे.

प्रकल्पांच्या गरजेचे पुनर्मूल्यांकन आवश्यक

पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, कोणत्याही नव्या पायाभूत सुविधा प्रकल्पाला (Infrastructure Project) मंजुरी देताना त्याचा पर्यावरणावर होणारा दीर्घकालीन परिणाम तपासणे गरजेचे आहे. अनेकदा केवळ तात्पुरत्या सुविधेसाठी शेकडो वर्षे जुनी परिसंस्था (Ecosystem) नष्ट केली जाते. त्यामुळे आता शाश्वत विकास (Sustainable Development) ही केवळ कागदावरची संकल्पना न राहता, ती प्रत्यक्ष कृतीत आणण्याची नितांत गरज निर्माण झाली आहे. जर आपण आजच पावले उचलली नाहीत, तर पुढच्या पिढीला श्वास घेण्यासाठी शुद्ध हवा आणि पिण्यासाठी शुद्ध पाणी मिळणे देखील कठीण होईल.