भारतीय नागरिकत्वाचा खरा पुरावा काय? आधार, पासपोर्ट की मतदार ओळखपत्र? कायद्यानुसार जाणून घ्या सविस्तर माहिती

नवी दिल्ली: अनेकदा आपण असा समज करून घेतो की आधार कार्ड, पासपोर्ट किंवा मतदार ओळखपत्र हे भारतीय नागरिकत्वाचे (Citizenship) ठोस पुरावे आहेत. मात्र, कायदेशीरदृष्ट्या ही कागदपत्रे नागरिकत्वाचा पुरावा मानली जात नाहीत, हे अनेकांना माहित नसते. केंद्र सरकारने यासंदर्भात अनेकदा स्पष्टीकरण दिले आहे.

आधार आणि इतर कागदपत्रांचे स्वरूप:

• आधार कार्ड: आधार कार्ड हे केवळ 'ओळख' (Identity) आणि 'पत्ता' (Address) यांचा पुरावा आहे. आधार कायदा २०१६ नुसार, आधार कार्ड हे नागरिकत्वाचा पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. हे भारताच्या भूभागावर राहणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला (ज्यांनी आवश्यक अटी पूर्ण केल्या आहेत) मिळू शकते, मग ती व्यक्ती नागरिक असो किंवा नसो.

• मतदार ओळखपत्र आणि पासपोर्ट: मतदार ओळखपत्र हे केवळ मतदान करण्यासाठी आणि निवडणूक प्रक्रियेत सहभागी होण्यासाठीचे प्रमाणपत्र आहे. तसेच, पासपोर्ट हा केवळ 'प्रवासाचा' दस्तऐवज (Travel Document) आहे. जरी पासपोर्ट मिळवण्यासाठी नागरिकत्व आवश्यक असले, तरी तो नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा मानला जात नाही.

नागरिकत्वाचा खरा पुरावा काय? भारतीय नागरिकत्व कायदा १९५५ नुसार, नागरिकत्व हे प्रामुख्याने खालील आधारांवर सिद्ध होते: १. जन्माचा दाखला (Birth Certificate): व्यक्तीचा जन्म भारतात झाला असल्यास, त्याचा जन्म दाखला हा सर्वात महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो. २. वंश किंवा रक्तसंबंध (Descent): जर पालकांपैकी कोणी भारतीय असेल, तर त्या आधारे नागरिकत्व सिद्ध करता येते. ३. नोंदणी (Registration): भारतीय नागरिकत्वाची नोंदणी केल्याचे अधिकृत प्रमाणपत्र. ४. नॅचरलायझेशन (Naturalization): परदेशी नागरिकांसाठी भारतीय नागरिकत्व मिळवण्याची कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण केल्यानंतरचे प्रमाणपत्र.

निष्कर्ष: नागरिकत्वाच्या वादाच्या वेळी किंवा सरकारी कागदपत्रांमध्ये नागरिकत्व सिद्ध करायचे असल्यास, केवळ आधार किंवा मतदार कार्डवर अवलंबून न राहता जन्म दाखला (१९५५ च्या कायद्यानुसार) किंवा सक्षम प्राधिकरणाने दिलेले नागरिकत्व प्रमाणपत्र सादर करणे आवश्यक असते.