घातक भेसळ: देशी दारूतील 'मिथेनॉल' कसे बनवते अंधत्व आणि मृत्यूचे कारण?

पुणे: आसपासच्या परिसरातील अवैध मद्यविक्री आणि त्यातील भेसळीचा मुद्दा पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे. देशी दारूमध्ये नशा वाढवण्यासाठी किंवा खर्चात कपात करण्यासाठी अनेकदा 'मिथेनॉल'चा (Methanol) वापर केला जातो, जो मानवी शरीरासाठी अत्यंत घातक आणि जीवघेणा ठरतो.

मिथेनॉल शरीरात गेल्यावर काय होते?
मिथेनॉल हे औद्योगिक अल्कोहोल आहे, जे पेंट रिमूव्हर, सॉल्व्हेंट्स किंवा इंधन म्हणून वापरले जाते. मानवी यकृत मिथेनॉलवर प्रक्रिया करताना त्याचे रूपांतर 'फॉर्मिक ॲसिड'मध्ये करते. हे ॲसिड शरीरासाठी अत्यंत विषारी असते.

अंधत्व (Blindness): मिथेनॉलच्या विषबाधेचा सर्वात मोठा परिणाम डोळ्यांच्या ऑप्टिक नर्व्हवर (Optic Nerve) होतो. यामुळे दृष्टीपटलाचे नुकसान होते आणि व्यक्ती कायमची अंध होऊ शकते.

अवयव निकामी (Organ Failure): शरीरातील रक्ताची आम्लता (pH) वेगाने बदलते. यामुळे हृदय, मूत्रपिंड (Kidney) आणि यकृत निकामी होण्याचे प्रमाण वाढते, ज्यामुळे अवघ्या काही तासांत मृत्यू ओढवू शकतो.

लक्षणे आणि धोके:
मिथेनॉलयुक्त दारू सेवन केल्यानंतर पहिल्या काही तासांत व्यक्तीला उलट्या, मळमळ, तीव्र डोकेदुखी आणि पोटदुखी जाणवते. काही काळाने दृष्टी धूसर होणे, शुद्ध हरपणे आणि फिट्स येणे अशी लक्षणे दिसू लागतात. अशा स्थितीत तातडीने वैद्यकीय उपचार मिळाले नाहीत, तर मृत्यू अटळ असतो.

पुणे प्रशासनाची भूमिका:
पुणे उत्पादन शुल्क विभागाने अवैध दारू विक्रेत्यांविरोधात मोहिमेला वेग दिला आहे. तज्ज्ञांच्या मते, कोणत्याही प्रकारच्या अनधिकृत किंवा गावठी दारूचे सेवन करणे हे जीवघेणे ठरू शकते. नागरिकांनी परवानाधारक दुकानांव्यतिरिक्त कोठूनही मद्य विकत घेऊ नये, तसेच अनधिकृत दारूचा साठा आढळल्यास त्वरित प्रशासनाला माहिती द्यावी, असे आवाहन करण्यात येत आहे.

ही समस्या केवळ एका विशिष्ट घटनेपुरती मर्यादित नसून, ती एक मोठी सार्वजनिक आरोग्य समस्या आहे. बेकायदेशीर दारू निर्मिती करणारे माफिया 'इथॅनॉल'च्या (पिण्यायोग्य अल्कोहोल) नावाखाली स्वस्त 'मिथेनॉल'चा वापर करतात.

१. मिथेनॉलची उपलब्धता: औद्योगिक कामांसाठी वापरले जाणारे मिथेनॉल सहजासहजी उपलब्ध होत असल्याने त्याचा गैरवापर होतो.
२. निदान आणि उपचार: मिथेनॉल विषबाधा झालेल्या रुग्णाला 'फोमेपाइझोल' (Fomepizole) किंवा 'इथॅनॉल'चे उच्चांकी डोस देऊन उपचार केले जातात, जेणेकरून मिथेनॉलचे शरीरातील रूपांतर रोखता येईल. मात्र, ही उपचार पद्धती ग्रामीण भागातील रुग्णालयांत उपलब्ध असणे कठीण असते.
३. सामाजिक आणि आर्थिक परिणाम: बहुतेकदा या दारूचे बळी आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील लोक असतात, ज्यामुळे त्यांच्या कुटुंबावर मोठा आर्थिक संकट ओढवतो. प्रशासनाकडून ठिकठिकाणी धाडी टाकल्या जात असल्या, तरी या अवैध धंद्यांचे मूळ शोधणे मोठे आव्हान आहे.

नागरिकांनी आपल्या परिसरात संशयास्पद हालचाली किंवा अवैध दारू विक्री आढळल्यास न घाबरता उत्पादन शुल्क विभागाच्या टोल-फ्री क्रमांकावर तक्रार करावी. सुरक्षितता ही स्वतःची जबाबदारी आहे.