राजीनामा दिला, आता नोटीस पिरियड पूर्ण करावाच लागणार का? जाणून घ्या कंपन्यांच्या कारवाईचे नियम आणि कर्मचाऱ्यांचे कायदेशीर हक्क

नवीन नोकरी मिळणे किंवा सध्याची नोकरी बदलणे हा प्रत्येकासाठीच आनंदाचा निर्णय असतो. मात्र, राजीनामा (Resignation) दिल्यानंतर बहुतांश कर्मचाऱ्यांसमोर सर्वात मोठा ताण असतो तो म्हणजे 'नोटीस पिरियड' (Notice Period) पूर्ण करण्याचा. अनेकदा नवीन कंपनीत तातडीने रुजू व्हायचे असते, मात्र जुनी कंपनी लवकर सोडण्यास (Relieve) तयार नसते. अशा वेळी जर एखाद्या कर्मचाऱ्याने नोटीस पिरियड पूर्ण न करताच नोकरी सोडली, तर कंपनी कायदेशीर कारवाई करू शकते का? पगार आणि अनुभवाचे प्रमाणपत्र (Experience Letter) रोखले जाऊ शकते का? या संदर्भात कामगार कायदा आणि कायदेशीर तरतुदी काय सांगतात, याची सविस्तर माहिती समोर आली आहे.

१. कंपनी फौजदारी (Criminal) कारवाई करू शकते का?
अनेक कर्मचाऱ्यांच्या मनात भीती असते की नोटीस पिरियड पूर्ण न केल्यास कंपनी पोलीस तक्रार किंवा फौजदारी कारवाई करेल. मात्र, कायदेतज्ज्ञांच्या मते, नोटीस पिरियडचा वाद हा पूर्णपणे दिवाणी (Civil) आणि कराराचा (Contractual Breach) विषय आहे. त्यामुळे कोणतीही खाजगी कंपनी तुमच्याविरुद्ध फौजदारी गुन्हा दाखल करू शकत नाही.

२. कंपनी तुम्हाला कामावर येण्यासाठी सक्ती करू शकते का?
'स्पेसिफिक रिलीफ ॲक्ट, १९६३' च्या कलम १४(ब) नुसार, कोणताही मालक किंवा कंपनी एखाद्या कर्मचाऱ्याला त्याच्या इच्छेविरुद्ध जबरदस्तीने ऑफिसमध्ये थांबवून काम करायला लावू शकत नाही. त्यामुळे कायदेशीररीत्या तुम्हाला नोटीस पिरियडच्या काळात जबरदस्तीने रोखले जाऊ शकत नाही.

३. पगार आणि एक्स्पिरियन्स लेटर रोखता येते का?
हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे. जर तुम्ही नोटीस पिरियड पूर्ण केला नाही, तर कंपनी तुमच्या अंतिम सेटलमेंटमधील (Full and Final Settlement) पगार रोखू शकते किंवा करारात नमूद असल्यानुसार उर्वरित दिवसांच्या पगाराची रक्कम 'बायआउट' (Notice Buyout) म्हणून मागू शकते. परंतु, कंपनी तुमचा आधीचा थकीत पगार किंवा तुमचे 'अनुभव प्रमाणपत्र' (Experience Letter) आणि 'रिलीव्हिंग लेटर' कायमचे रोखून धरू शकत नाही. तुम्ही काम केलेल्या दिवसांचा पगार मिळणे हा तुमचा कायदेशीर हक्क आहे.

कर्मचारी कधी नोटीस पिरियड कमी किंवा वगळू शकतात?

बायआउट पर्याय (Notice Buyout): बहुतांश कंपन्यांच्या करारात स्पष्ट लिहिलेले असते की, जर तुम्हाला नोटीस पिरियड सेवा करायची नसेल, तर तुम्ही त्या कालावधीचा पगार कंपनीला देऊन किंवा तुमच्या रजा (Leaves) कव्हरेजमध्ये ॲडजस्ट करून तात्काळ मुक्त होऊ शकता.

कन्स्ट्रक्टिव्ह टर्मिनेशन (Constructive Termination): जर कंपनीने ऑफिसमध्ये असे वातावरण निर्माण केले असेल जेथे काम करणे अत्यंत कठीण आहे (उदा. छळवणूक, मानसिक त्रास किंवा सलग काही महिने पगार न देणे), तर कामगार कायद्यानुसार कर्मचारी संपूर्ण नोटीस पिरियड पूर्ण न करताच तात्काळ नोकरी सोडू शकतो.

तज्ज्ञांचा सल्ला:
नोकरी सोडताना कायदेशीर वाद टाळण्यासाठी नेहमी कंपनीच्या एचआर (HR) आणि व्यवस्थापनाशी लेखी व अधिकृत संवाद साधावा. परस्पर संमतीने आणि कायदेशीर पर्यायांचा (उदा. रजा ॲडजस्ट करणे किंवा बायआउट) वापर करून नोकरी सोडणे हा भविष्यातील पार्श्वभूमी पडताळणीच्या (Background Verification) दृष्टीने सर्वोत्तम मार्ग ठरतो.