एन. रघुरामन यांचा कॉलम:स्मार्ट क्लास किंवा स्मार्ट होममुळे मुलांमध्ये व्हिडिओ पाहण्याचे व्यसन वाढत आहे का?

‘इफ देअर आर फॅट कॅट्स इन युअर कॉलनी, यू नीड टू चेक युअर ड्रेनेज सिस्टिम’ - हे एक रूपक आहे, जे मुथुस्वामी नारायण यांनी त्यांच्या ‘सक्सेस थ्रू ऑपोझिट्स’ या पुस्तकात वापरले आहे. येथे ‘फॅट कॅट्स’ अशा लोकांसाठी वापरले आहे, जे यंत्रणेचा फायदा घेऊन कोणतेही योगदान न देता किंवा संसाधनांचा अतिवापर करून गब्बर म्हणजेच श्रीमंत होत आहेत आणि दुसरीकडे सामान्य लोक मात्र संघर्ष करत आहेत. तर ‘ड्रेनेज यंत्रणा’ हे अशा पायाभूत सुविधा, प्रक्रिया, नियम किंवा व्यवस्थापनाचे प्रतीक आहे, ज्यावर एखादी संस्था किंवा समुदाय चालतो. 2004 मध्ये मी माझ्या कॉलनीत हे रूपक अनुभवले. आम्ही उंदरांना आत येण्यापासून रोखण्यासाठी संपूर्ण ड्रेनेज यंत्रणा कडप्पा दगडाने दुरुस्त केली, तेव्हा मांजरीही अन्नाच्या शोधात दुसरीकडे गेल्या अन् तेथून बेपत्ता झाल्या. मला हे रूपक नुकतेच एका शैक्षणिक संस्थेच्या भेटीत आठवले, जिथे बहुतांश वर्गांचे गॅजेट्स असलेल्या स्मार्ट क्लासरूममध्ये रूपांतर करण्यात आले होते, पण गणित आणि वाचन क्षमतेत त्यांचा स्कोअर कमी होता. संशोधनात असे दिसले की, अति-स्मार्ट क्लास आणि गणित तसेच शब्द लक्षात ठेवण्याच्या क्षमतेतील घट यांचा थेट संबंध आहे. खरे तर, जेव्हा एखादे मूल स्क्रीनच्या माध्यमातून ज्ञान किंवा कथा अनुभवते, तेव्हा उजव्या टेम्पोरोपॅरिएटल जंक्शनसारख्या मेंदूच्या भागांमधील सक्रियता कमी होते. पुस्तक वाचताना मेंदूचा हाच भाग सक्रिय असतो, जिथे भाषा आणि साक्षरतेचा पाया तयार होतो. जेव्हा स्मार्ट स्क्रीनच्या माध्यमातून सोपा मार्ग मिळतो, तेव्हा मेंदूही ‘फॅट कॅट’प्रमाणे सोपा मार्ग निवडतो. ‘स्मार्ट क्लास’चा उद्देश शिक्षकांना एक अतिरिक्त संसाधन देणे हा होता, जेणेकरून ते वर्ग आकर्षक, जिवंत आणि संवादात्मक बनवू शकतील आणि मुलांना विषय लवकर समजेल. पण शैक्षणिक साहित्यासाठी शिक्षकांच्या गुगलवरील अति-अवलंबनामुळे शालेय मुलांना प्रत्येक लहान गोष्टीसाठी व्हिडिओ स्क्रोल करण्याची सवय लागली आहे. इकडे, घरात पालक त्यांच्या मुलांसाठी शॉर्ट्स कंटेंट ब्लॉक करू शकतात, ज्यामुळे मुले काय पाहतात यावर त्यांचे नियंत्रण राहते. तरीही चोवीस तास इंटरनेटशी जोडलेल्या ‘स्मार्ट होम्स’’’’मध्ये मुले होमवर्कच्या दबावामुळे किंवा इतर कारणांमुळे पूर्वीपेक्षा जास्त व्हिडिओ पाहत आहेत. या सुविधेमुळे मुले मॉनिटरला चिकटतात आणि बेडरूममधूनच वर्क फ्रॉम होम आणि इतर कामे करणाऱ्या पालकांना त्रास देत नाहीत. दोन्ही प्रकरणांत भारतात अशी कोणतीही यंत्रणा नाही, जी मुले दररोज किती व्हिडिओ पाहतात यावर लक्ष ठेवेल. मी एका अमेरिकन वृत्तपत्रात वाचले की, 7 वीच्या एका मुलाने डिसेंबर 2024 ते फेब्रुवारी 2025 दरम्यान 13 हजार व्हिडिओ पाहिले. यात असे गेम्स होते, जे खेळण्याची परवानगी नव्हती. 10वीच्या एका विद्यार्थ्याने 2 तास 40 मिनिटांत 200 कंटेंट पाहिले. दुसऱ्या इयत्तेतील एका विद्यार्थ्याने तर आश्चर्यकारकपणे दोन महिन्यांत 700 व्हिडिओ पाहिले. थक्क करणारी ही आकडेवारी अशा विकसित देशांतील आहे, जिथे प्रत्येक विद्यार्थ्याकडे गॅजेट्स आहेत. मुलांमध्ये सर्वात लोकप्रिय सोशल मीडिया कोणता आहे, असा विचार करत आहात? अर्थातच - यूट्यूब, बीबीसीसारख्या माध्यम संस्थाही तरुण प्रेक्षकांना आकर्षित करण्यासाठी त्यांचे न्यूज ब्रॉडकास्ट यूट्यूबवर देत आहेत. अशा परिस्थितीत कोणत्याही व्हिडिओसाठी मुलांमध्ये यूट्यूब हे सर्वात आवडते सर्च इंजिन बनले आहे. जर तुम्हाला वाटत असेल की मुलांचा फ्रंटल लोब वेगाने काम करावा, त्यांचा एकाग्रतेचा वेळ वाढावा आणि मेंदूचे व्हिज्युअल लँग्वेज प्रोसेसिंग क्षेत्र मजबूत व्हावे, तर त्यांच्या दिनचर्येत स्क्रीन टाइमऐवजी पुस्तकांचा समावेश करा. फंडा असा की, मुलांमधील सोशल मीडियाच्या व्यसनासाठी कुणाला जबाबदार धरावे, शाळा की पालक? सध्या याचे स्पष्ट उत्तर नाही. पारडे कोणत्याही बाजूला झुकले, म्हणजेच जास्त व्हिडिओ स्मार्ट क्लासमध्ये असोत किंवा स्मार्ट होम्समध्ये, सरतेशेवटी याचा वाईट परिणाम भावी पिढीवरच होणार आहे.