एन. रघुरामन यांचा कॉलम:करिअर समुपदेशनाच्या पलीकडे जाऊन ‘जिज्ञासा समुपदेशना’कडे पाऊल टाकण्याची गरज

आठवीपासूनच प्रत्येक शैक्षणिक वर्षात वर्गशिक्षिका एकच प्रश्न विचारायच्या, “मोठं होऊन तुला काय व्हायचंय?” तो मुलगा नेहमी एकच उत्तर द्यायचा, “अजून माहीत नाही.” याउलट त्याच्या वर्गमित्रांची स्वप्नं आधीच ठरलेली असायची- डॉक्टर, इंजिनिअर, पायलट किंवा बँकर. पण हा मुलगा मात्र नेहमीच ‘द्विधा मनःस्थितीत’ असायचा. शिक्षिकेला वाटायचं की तो अभ्यासात मागे आहे, म्हणूनच त्या त्याच्यावर उत्तर देण्यासाठी कधी दबाव आणत नसत. पण, त्याचे स्वप्न इतरांपेक्षा कितीतरी वेगळे आणि अनोखे आहे, याची त्यांना अजिबात कल्पना नव्हती. त्याचे वडील चर्मकार होते. गेल्या 13 वर्षांपासून तो वडिलांना पादत्राणे बनवताना पाहत होता. प्रत्येक टाका, प्रत्येक सोल आणि दुकानात येणारा प्रत्येक ग्राहक हीच त्याची शाळा बनली होती. त्याच्या मनात नकळत एक स्वप्न आकाराला येत होतं. चर्मकार बनण्याचं नव्हे, तर एक दिवस स्वतःची बुटांची कंपनी सुरू करून वडिलांना त्या कंपनीचा ‘चेअरमन’ बनवण्याचं! पण, लोक हसतील या भीतीने त्याने आपले हे स्वप्न कधी कुणाजवळ बोलून दाखवले नाही. एका दुपारी शिक्षिकेने त्याला बूट बनवण्याच्या कामात पूर्णपणे हरवून गेलेले पाहिले. पुढच्याच आठवड्यात त्यांनी बूट बनवणाऱ्या एका कंपनीच्या मालकाला वर्गात आमंत्रित केले. तो कार्यक्रम जसा पुढे सरकला, तसा तो एरवी शांत राहणारा मुलगा पूर्णपणे बदलून गेला. त्याने लेदरचे ग्रेड, मोल्ड्स, प्रॉडक्शन लाइन, क्वालिटी कंट्रोल, एक्स्पोर्ट, मशिनरी, सप्लाय चेन आणि ब्रँडिंग याबद्दल थेट प्रश्न विचारण्यास सुरुवात केली. तो उद्योजक थक्कच झाला! वर्गातील इतर बहुतांश मुलांनी हे शब्द पहिल्यांदाच ऐकले होते, पण हा मुलगा मात्र थेट त्या उद्योगाचीच व्यावसायिक भाषा बोलत होता. पुस्तकांमधून कधीही न मिळणारी त्या मुलाची जिज्ञासा त्या उद्योजकाने त्वरित ओळखली. कार्यक्रम संपताना त्यांनी त्या मुलाला सुट्ट्यांच्या काळात विद्यावेतनासह इंटर्नशिपची ऑफर दिली, तसेच त्याचे मार्गदर्शक बनण्याचे आश्वासनही दिले. याच एका संधीने त्याच्या स्वप्नाला योग्य दिशा दिली. ही केवळ एक प्रेरणादायी गोष्ट नाही. कॅलिफोर्नियातील ‘लिंक्ड लर्निंग अलायन्स’च्या विचारसरणीचे हे उत्तम उदाहरण आहे. ही एक स्वयंसेवी संस्था असून, ती शाळांसोबत भागीदारी करून 3 लाख 30 हजारांपेक्षा जास्त विद्यार्थ्यांसाठी 600 हून अधिक करिअरचे मार्ग तयार करत आहे. काही मोजक्या आणि पारंपरिक व्यवसायांमध्ये स्वतःला कोंडून घेण्याऐवजी, येथील विद्यार्थी शेती, मनोरंजन आणि सार्वजनिक धोरण यांसारख्या विविध क्षेत्रांचा शोध घेत आहेत. ‘लिंक्ड लर्निंग’ केवळ तज्ज्ञांची भाषणे आयोजित करत नाही, तर ‘ड्युअल एनरोलमेंट’च्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना कॉलेज क्रेडिट मिळवून देण्यास आणि उद्योग जगताकडून मान्यताप्राप्त प्रमाणपत्रे मिळवण्यास मदत करते. येथे शिक्षण केवळ वर्गापुरते मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष व्यावहारिक जीवनाशी जोडले जाते. या उपक्रमात गरीब आणि वंचित कुटुंबातील मुलांवर विशेष लक्ष दिले जाते, जेणेकरून परिस्थितीच्या नाइलाजामुळे त्यांच्यातील प्रतिभेचा कोंडमारा होऊ नये. यातील अनेक विद्यार्थी कदाचित कधीही पारंपरिक महाविद्यालयीन शिक्षण घेणार नाहीत, तरीही ते आपले कौशल्य, दांडगा आत्मविश्वास आणि करिअरच्या सुवर्णसंधींसह पदवीधर होतात.या उपक्रमाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे सतत मिळणारा प्रतिसाद. प्रत्येक प्रोजेक्ट पूर्ण झाल्यावर विद्यार्थी आपले काम उद्योग क्षेत्रातील तज्ज्ञांसमोर सादर करतात. हे तज्ज्ञ केवळ त्यांच्या ज्ञानाचीच नाही, तर त्यांची जिज्ञासा, संवादकौशल्य, संयम आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता या गुणांचीही पारख करतात. शिक्षक हा अभिप्राय वर्गातील अध्यापनात समाविष्ट करतात, ज्यामुळे प्रत्येक मूल आपल्या बलस्थानांवर लक्ष केंद्रित करून शिक्षणात पुढे जात राहते. फंडा असा की, भविष्य केवळ अशाच लोकांचे आहे ज्यांना नेमके काय करायला आवडते हे ठाऊक आहे आणि ज्यांना आवडीच्या क्षेत्रात पुढे जाण्याची योग्य संधी मिळते.