एन. रघुरामन यांचा कॉलम:आपल्या सज्ञान मुलाला तुम्ही काय देऊ इच्छिता–संस्कार की चैनीचे आयुष्य?

ते 1978 चे वर्ष होते. भारतातील काळोख्या सिनेमागृहांत ‘डॉन’, ‘त्रिशूल’ आणि ‘मुकद्दर का सिकंदर’ सारख्या ब्लॉकबस्टर चित्रपटांमध्ये ‘अँग्री यंग मॅन’ अमिताभ बच्चनची हवा होती. मात्र, साडेअठरा वर्षांचा असताना माझ्यासाठी खरा ड्रामा रूपेरी पडद्यावर नव्हे, तर घराच्या ड्रॉइंग रूममध्ये सुरू होता. पहिला पगार मिळाल्यानंतर अवघ्या दोनच दिवसांनी वडिलांनी मला जवळ बसवले. तिथे कोणतेही उत्सवाचे वातावरण नव्हते. ते म्हणाले, ‘आता कुटुंबाची जबाबदारी तुझ्यावर आहे. मला तुझ्या बहिणीच्या लग्नासाठी बचतीवर लक्ष द्यायचे आहे.’ बस, त्याच क्षणी माझा मुंबई लोकलचा फर्स्ट क्लासचा त्रैमासिक पास आणि नवीन चकचकीत घड्याळ घेण्याचे स्वप्न भंगले. माझे ते ‘ब्लॉकबस्टर’ वर्ष तुटलेल्या सामानाची दुरुस्ती, भाड्याच्या घराला रंगरंगोटी करणे आणि ते नीटनेटके करण्यात निघून गेले. वडिलांचा मंत्र होता- ‘तुझा पगार, तूच मालक.’ त्यावेळी मला हे एखाद्या ओझ्यासारखे वाटले, पण पाच दशकांनंतर जेव्हा मी भूतकाळात डोकावतो, तेव्हा वाटते की ते ओझे नसून खरं तर उत्तम शिकवण होती. त्यांनी माझ्याकडून स्वतःच्या पैशांबाबत चुका करून घेऊन माझ्यामध्ये आर्थिक समज निर्माण केली. दोन वर्षांनंतर मी केवळ चित्रपटच पाहिले नाहीत, तर जबाबदाऱ्या सुरू होण्यापूर्वीच मला प्रत्येक रुपयाची किंमत समजली होती. आता आपण वर्तमानाकडे वळूया आणि जयपूरबद्दल बोलूया. तिथल्या एका आईने मला पत्र लिहिले की, घरात सुरू असलेल्या वादविवादांमुळे तिचे मन अस्वस्थ आहे. तिच्या पतीची इच्छा आहे की, महिनाभरापूर्वीच पहिली नोकरी सुरू करणाऱ्या त्यांच्या 18 वर्षांच्या मुलाने घराचे भाडे द्यावे आणि वीज तसेच इंटरनेटचे बिल शेअर करावे. त्या विचारतात, ‘आम्ही हावरटपणा तर करत नाही ना? आजकाल मुले 25 वर्षांची होईपर्यंत शाळेत शिकत असतात. आपण त्यांना काही काळ जीवनाचा आनंद लुटू देऊ नये का?’ हे मुलांचे संगोपन आणि त्यांना सक्षम करणे यातील एक घालमेल आहे. आपल्या मुलाने पहिल्या कमाईचा आनंद घेण्यासाठी ‘हनीमून फेज’ मिळाला पाहिजे, असे आईला वाटते, तर दुसरीकडे, वडील त्याला एक सज्ञान व्यक्ती मानतात, ज्याला हे समजले पाहिजे की ‘इंटरनेट’ ही मोफत मिळणारी सुविधा नसून तो बजेटचा एक भाग आहे. मी त्यांना लिहिले, ‘मला खात्री आहे की तुमच्या पतीचे बालपण खडतर नसेल आणि ते कोणत्या हावरट कुटुंबातीलही नसतील. नक्कीच त्यांना आपल्या मुलाला बजेट नियोजनाचा मौल्यवान अनुभव द्यायचा असेल. त्याच्या इच्छांसाठीच नाही, तर बिल भरण्यासाठीही ही सज्ञान जीवनातील एक जबाबदारी आहे. सुरक्षित मार्गाने अशा गुंतागुंती समजावून सांगितल्यामुळे तुमच्या मुलाला केवळ बजेटिंगच नाही, तर विविध आर्थिक जबाबदाऱ्यांचे भान ठेवण्याचा आणि त्या पूर्ण करण्याचा अनुभव मिळेल. विचार करा, जर त्याने पैसे भरण्यास उशीर केला, तर त्याचे परिणाम तसे नसतील जसे प्रत्यक्ष बिल भरण्यास उशीर झाल्यावर होतात. तिथे तर मोबाइलच्या बाबतीत मोठा दंड आकारला जाईल किंवा वीज कापली जाईल. हळूहळू दिलेला असा अनुभव तरुणांना आधार देत भविष्यासाठी प्रशिक्षित करण्यासारखा आहे. माझा हाच सल्ला आहे की, तुमच्या तिघांमधील ही चर्चा शिक्षेसारखी नसून सहकार्याच्या भावनेतून व्हावी.’ मनी सायकोथेरपिस्ट आणि फॅमिली एक्सपर्ट््स देखील ‘लक्झरी’ ऐवजी ‘शिक्षण’ देण्याच्या बाजूने असतात. त्यांचा असा सल्ला आहे की, कमवणाऱ्या सज्ञान मुलाकडून योगदान घेण्याचा अर्थ असा नाही की पालकांना पैशांची गरज आहे, तर हा आर्थिक शहाणपणाचा विषय आहे. अनेक पालक भाडे घेतात, पण ते पैसे सेव्हिंग अकाउंट किंवा फिक्स्ड डिपॉझिटमध्ये जमा करतात. पुढे जाऊन जेव्हा मुलगा स्वतःचे वेगळे घर घेतो, तेव्हा तेच भाड्याचे पैसे त्याला सरप्राइज डाऊन पेमेंट किंवा इमर्जन्सी फंड म्हणून परत केले जातात. 1978 मध्ये मी ‘कसमे-वादे’ चित्रपटाचा पहिला शो चुकला होता, कारण मी खुर्ची दुरुस्त करत होतो. आज जयपूरचा तो मुलगा कदाचित वीकेंड आउटिंग मिस करेल, कारण तो वाय-फाय बिल भरत आहे.