प्रियदर्शन यांचा कॉलम:नवी पिढी व्हॉट्सॲप युगातून ‎इन्स्टाग्रामच्या युगात आली‎

‎‎‎‎‎‎‎‎दिल्लीच्या जंतर-मंतरवर ‘जेन-झी’ म्हणून ओळखल्या‎जाणाऱ्या तरुणांच्या आंदोलनानंतर शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र‎प्रधान यांचा राजीनामा तर झालाच, पण पंतप्रधानांना‎हेदेखील जाणवले की या पिढीशी जोडले जायचे असेल‎तर इन्स्टाग्रामवर यावे लागेल. त्यांनी सलग तीन दिवस‎इन्स्टाग्रामवर व्हिडिओ जारी केले आणि आपल्या‎मंत्र्यांनाही सांगितले की, त्यांनी इन्स्टाग्रामवर यावे. ही‎चांगली गोष्ट आहे की, पंतप्रधानांचे बदलत्या माध्यमांवर‎इतके खोल लक्ष आहे आणि त्यानुसार स्वतःला जुळवून‎घेण्याची क्षमताही आहे.‎ नवीन पिढी आता व्हॉट्सॲपच्या काळातून बाहेर पडून‎इन्स्टाग्राम काळात दाखल झाली आहे. या दोन्ही‎कालखंडांत एक गुणात्मक फरक आहे. व्हॉट्सॲपवर ज्या ‎‎पिढ्या सक्रिय आहेत त्या एका खोट्या इतिहासाचे ओझे ‎‎घेऊन वावरत आहेत, कुटुंबांचे व्हॉट्सॲप ग्रुप्स, राजकीय ‎‎पक्षांच्या आयटी सेलद्वारे प्रसारित केलेले संदेश आणि ‎‎व्हिडिओ. हे सर्व पाहिले तर त्या सर्वांमध्ये अतिशय तीव्र ‎‎अल्पसंख्याक विरोधी मानसिकता, वरवरची धार्मिकता‎आणि अमूर्त सामाजिक चिंता पाहायला मिळतात.‎ पण इन्स्टाग्राम पिढी यापेक्षा वेगळी आहे. ती‎भूतकाळाच्या निरर्थक ओझ्यातून मुक्त आहे. ती‎नाचते-गाते, मीम्स बनवते, मार खाते तेव्हा रडते आणि‎मग जिद्दीने उभी राहते. तिच्यात जुन्या पिढ्यांसारखा‎असुरक्षिततेचा भाव नाही आणि त्याऐवजी एक खोल व‎बिनधास्त स्वरूपाचा आत्मविश्वास आहे. ती आपले‎कार्यालय, आपले जग स्वतःच्या खांद्यावर लॅपटॉपच्या‎स्वरूपात घेऊन फिरते. कॉफी हाऊसपासून ते‎जंतर-मंतरपर्यंत आपले काम अतिशय काळजीपूर्वक‎आणि झटपट उरकत असते.‎ दिल्लीच्या जंतर-मंतरवर या शिस्तप्रिय तरुणांना पाहणे‎हा एक वेगळ्याच प्रकारचा अनुभव होता. ते जागा स्वच्छ‎करण्यासाठी झाडू मारत होते, कचरा उचलत होते,‎स्वतःच्या पैशाने खाण्या-पिण्याची वस्तू आणून वाटत होते‎आणि येणाऱ्या-जाणाऱ्यांना हाताच्या पंख्याने वाराही‎घालत होते, जेणेकरून उष्णतेपासून सुटका मिळो किंवा न‎मिळो, पण प्रत्येकाला असे वाटावे की त्यांची काळजी‎घेतली जात आहे. बऱ्याच लोकांना या ‘जेन-झी’च्या‎भाषेबद्दल आक्षेप आहे, जो एका पातळीपर्यंत योग्यही‎आहे. आपली पिढी ज्या संस्कारांमध्ये वाढली आहे, तिथे‎शिव्या ऐकून आपले कान लाल होतात. पण या मुलांच्या‎जीवनात आपल्या काळातील नैतिकता नाही.‎बालपणापासून त्यांच्या हाती स्मार्टफोन आहे. किशोरवयीन‎होईपर्यंत या फोनवर ओटीटी प्लॅटफॉर्म्सचे सबस्क्रिप्शन‎असते, जिथे जगातील सर्व प्रकारची लैंगिक विकृती‎असलेली सामग्री मिळते. शिव्यादेखील मिळतात. त्यामुळे‎शिव्या देण्याबाबत त्यांच्या मनात आपल्या तुलनेत अधिक‎मोकळेपणा आहे. त्यांना दिखाऊ सभ्यतेची पर्वा नाही.‎ पुन्हा असेही नाही की या पिढीची सगळीच्या सगळी मुले‎याच शिवीगाळ करणाऱ्या भाषेत बोलतात. सत्य तर हे‎आहे की जंतर-मंतरवर लागणाऱ्या शंभरपैकी नव्याण्णव‎घोषणा आणि दिसणारे पोस्टर्स अतिशय सुजाण आणि‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎कल्पकतेने भरलेले पाहायला मिळाले आहेत. पण जो एक‎टक्का किंवा त्याहून कमी असलेला उपेक्षित तमाशा आहे‎त्याचा प्रचार अशा प्रकारे करण्यात आला आहे की हीच‎‘जेन-झी’ची भाषा आहे.‎ व्हॉट्सॲप व इन्स्टाग्राम युगातील सर्वात मोठा फरक हा‎आहे की, व्हॉट्सॲपवर जर द्वेषाची दुकाने चालत होती तर‎इन्स्टाग्रामवर प्रेमाची गाणी वाजत आहेत. या इन्स्टाग्राम‎पिढीने हिंदू-मुसलमानवाला नॅरेटिव्ह पूर्णपणे नाकारला‎आहे. जंतर-मंतरवरून आलेल्या रील्स पाहिल्या तर ही‎गोष्ट अतिशय उघडपणे समोर येते की, या पिढीला‎जातीयवादाच्या खेळाशी काहीही देणेघेणे नाही. या दृष्टीने‎पाहिले तर हे आंदोलन पेपर लीकच्या विरोधात आणि‎धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्यापेक्षा आपल्या काळाचा‎आणि समाजाचा खोल असंतोष व्यक्त करताना दिसले.‎ (हे लेखकाचे वैयक्तिक मत आहे.)‎ व्हॉट्सॲप काळात ज्या प्रतिमा तयार‎झाल्या होत्या, त्या इन्स्टाग्राम काळात‎चक्काचूर होताना दिसत आहे. हे‎काहींसाठी सुटकेचा तर काहींसाठी चिंतेचा‎विषय आहे. नवी पिढी व्हॉट्सॲपमध्ून‎बाहेर पडून इन्स्टाग्राम काळात दाखल‎झाली. दोन्हीमध्ये गुणात्मक फरक आहे.‎